Η κουλτούρα του ποδηλάτου

Δύο ρόδες, δύο πετάλια, ένα τιμόνι και μια ποσότητα κινητικής ενέργειας. Αυτά είναι όλα κι όλα τα συστατικά στοιχεία ενός ποδηλάτου, μιας κατασκευής με πλήθος κοινωνικών προεκτάσεων, μιας κατασκευής αθάνατης στο χρόνο. Τι είναι όμως το ποδήλατο και η ποδηλασία; Είναι άθλημα; Είναι μέσο μεταφοράς; Είναι εκπαιδευτικό εργαλείο; Είναι όλα τα παραπάνω και ακόμα περισσότερα; Μάλλον ισχύει το τελευταίο. Συνεπώς το ποδήλατο δεν είναι τίποτα λιγότερο από έναν τρόπο ζωής, μια κουλτούρα.

Χωρίς συγκεκριμένη ημερομηνία εφεύρεσης, το ποδήλατο φέρεται να αποτελεί εξέλιξη του draisienne, μιας κατασκευής που εμφανίστηκε γύρω στο 1817 στην Γερμανία και το οποίο δεν είχε πετάλια. Τα πετάλια εμφανίστηκαν περίπου 20 χρόνια αργότερα από τον Σκοτσέζο σιδηρουργό Kirkpatrick Macmillan και έκτοτε οι αλλαγές που παρατηρούνται αφορούν κυρίως τον σκελετό και το μέγεθος των ροδών. Παρότι αρχικά το ποδήλατο αποτελούσε προνόμιο των αρχόντων, στη συνέχεια η χρήση του εξαπλώθηκε τόσο ώστε να φτάσει να αποτελεί χρήσιμο εργαλείο στα τσίρκο, όργανο γυμναστικής στα γυμναστήρια και πλέον ακόμη και διακοσμητικό στοιχείο στους τείχους των σπιτιών. Επιπλέον, φαίνεται πως σήμερα βρισκόμαστε στον αντίποδα της αντίληψης περί “αρχοντικού αξεσουάρ” μια φθηνή εναλλακτική για τις καθημερινές μετακινήσεις.

Αναπολώντας την πολύ παιδική μου ηλικία διαπιστώνω με χαμόγελο πως μερικές από τις πιο αξέχαστες εμπειρίες μου είναι άμεσα συνδεδεμένες με το ποδήλατο. Είναι η πρώτη φορά που αντίκρισα το πολυαναμενόμενο αυτό δώρο. Είναι η πρώτη φορά που ανέβηκα σε αυτό, η πρώτη μυθική τούμπα που έφαγα. Είναι η αφαίρεση της πρώτης βοηθητικής ρόδας, της δεύτερης. Είναι ο πρώτος ποδηλατικός αγώνας που έκανα στη μέση του χωριού, οι μόστρες, οι σούζες που νόμιζα πως έκανα. Ύστερα είναι το πρώτο ποδήλατο που μόνος μου αγόρασα με το χαρτζιλίκι μου, το παγούρι που ενσωμάτωσα αλλά δεν χρησιμοποίησα ποτέ, το ταχύμετρο που ήθελα να προσθέσω αλλά που ποτέ δεν έκανα, το πρώτο σκασμένο λάστιχο. Και τελικά αρκετά αργότερα η θλίψη όταν μου κλέψανε το ποδήλατο με το οποίο έζησα όλες αυτές τις στιγμές.

Φαίνεται λοιπόν πως υπάρχει κάτι στο ποδήλατο που το κάνει αξέχαστο, μοναδικό. Ίσως λιγάκι όπως και στην μπάλα, το στρογγυλό αυτό γεμάτο αέρα αντικείμενο. Τι είναι όμως τελικά εκείνο το οποίο πραγματικά καθιστά το ποδήλατο τόσο ιδιαίτερο; Είναι ίσως η ικανότητά του να αποτελεί ταυτόχρονα μέσω ψυχαγωγίας και εκπαιδευτικό μέσο. Είναι η σύνδεσή του τόσο με την οικογένεια όσο και με τους φίλους. Είναι που συνήθως αποτελεί το πρώτο μεγάλο δώρο για ένα παιδί. Είναι η δυνατότητά του να σε ταξιδεύει, να σε απελευθερώνει, να σε γυμνάζει, να σε ευαισθητοποιεί για το περιβάλλον. Δυστυχώς όμως το ποδήλατο έχει ένα μεγάλο ελάττωμα. Όσο μεγαλώνεις, όσο εξοικειώνεσαι με την ιδέα της ενήλικης ζωής, της σύγχρονης καθημερινότητας σε μία μεγαλούπολη, τόσο αυτό τείνει να απομακρύνεται από εσένα. Γιατί το ποδήλατο είναι συνδεδεμένο με την αθωότητα, με την παιδική ηλικία, με την ζωή κοντά στη φύση και την αγάπη για το περιβάλλον. Είναι εχθρός του αστισμού. Γι’ αυτό άλλωστε, στην Ελλάδα τουλάχιστον η κουλτούρα του ποδηλάτου ζει ακόμα στο περιθώριο. Αυτό όμως μας κάνει και να το αγαπάμε περισσότερο και να κερδίζουμε μάχες για χάρη του.

Έχοντας ζήσει σε μία χώρα όπου το ποδήλατο αποτελεί το βασικό καθημερινό προσωπικό μεταφορικό μέσο, με τις απαραίτητες φυσικά υποδομές και προδιαγραφές για την ασφάλεια των οδηγών να είναι παντού εμφανείς, επέστρεψα στην Ελλάδα γεμάτος όρεξη να συνεχίσω να πηγαίνω παντού κάνοντας πετάλι. Με χαρά διαπίστωσα πως ο αριθμός των ποδηλάτων που κυκλοφορούν στις κεντρικές οδικές αρτηρίες της Αθήνας είναι αισθητά αυξημένος. Με λύπη κατάλαβα πως το ίδιο αυξημένος είναι και ο αριθμός των ανθρώπων που ρισκάρουν τη ζωή τους καθημερινά με τον τρόπο αυτόν. Αλλά τους θαυμάζω. Στη συνέχεια έμαθα πως πλέον επιτρέπεται και η φόρτωση του ποδηλάτου στα μέσα μαζικής μεταφοράς. Ή κάτι τέτοιο τέλος πάντων αν λάβει κανείς υπόψιν πως για την ακρίβεια επιτρέπεται η είσοδος δύο μόνο ποδηλάτων στην τελευταία πόρτα κάθε συρμού του μετρό και η φόρτωση μόνο σπαστών ποδηλάτων μέσα στα λεωφορεία. Φυσικά για άλλου είδους υποδομές ούτε λόγος. Ποδηλατόδρομους μπορεί κανείς να βρει στην Καρδίτσα, στην παραλία της Θεσσαλονίκης και σε ένα τμήμα της Λεωφόρου Ποσειδόνως  στα νότια της Αθήνας. Άλλωστε η έλλειψη παιδείας, βασικό χαρακτηριστικό της αστικής κουλτούρας στην Ελλάδα δεν αφήνει και πολλά περιθώρια. Ελπιδοφόρο πάντως το πλάνο για δημιουργία ποδηλατοδρόμου που θα ενώνει το Φάληρο με την Κηφισιά και θα επιτρέπει την ασφαλή (;) μετακίνηση των οδηγών διαμέσου του αστικού κέντρου της Αθήνας, μένει να δούμε τα αποτελέσματα.

Σε κάθε περίπτωση οι φαν του ποδηλάτου εμπνέουν και εμπνέονται διοργανώνοντας βραδινές βόλτες, εκδηλώσεις, ακόμα και πορείες για να διεκδικήσουν τα δικαιώματά τους. Τα δικαιώματα όλων δηλαδή να ζούμε σε μια πόλη που σέβεται το περιβάλλον και τον αθλητισμό, που δεν περιορίζει κανέναν. Και φαίνεται πως έστω και αργά, βήματα γίνονται. Το ποδήλατο είναι τρόπος ζωής και ας ελπίσουμε πως κάποια στιγμή θα είμαστε σε θέση να ποδηλατάρουμε άφοβα όχι μόνο στην πλατεία του χωριού, αλλά και στα σκοτεινά στενάκια της πόλης.