Ουμπέρτο Έκο: Ένας θρύλος του σύγχρονου πολιτισμού

εκο1

Το βράδυ της Παρασκευής 19 Φεβρουαρίου, έφυγε από τη ζωή ο Ουμπέρτο Έκο. Το θλιβερό νέο μεταφέρθηκε γρήγορα ανά τον κόσμο, ενημερώνοντας τους εκατομμύρια θαυμαστές του. Ο διάσημος συγγραφέας, δοκιμιογράφος, κριτικός λογοτεχνίας και επιστήμονας, πέθανε από καρκίνο σε ηλικία 84 ετών έπειτα από μια ζωή γεμάτη δημιουργία και προσφορά.

Ο συγγραφέας του διασημότερου «Ρόδου» της ιστορίας, γεννήθηκε στην πόλη Αλεσάντρια της Βόρειας Ιταλίας, το 1932 και ξεκίνησε να σπουδάζει Νομική στο Πανεπιστήμιο του Τορίνο αφού ο πατέρας του επέμενε πως αυτό του ταίριαζε. Ο ίδιος όμως φαίνεται πως γνώριζε από νωρίς την κλίση του και στράφηκε προς τη Φιλοσοφία. Έτσι, το 1954 έγινε διδάκτορας Φιλοσοφίας με θέμα της διδακτορικής του διατριβής τα «Ζητήματα αισθητικής στον Θωμά τον Ακινάτη». Αργότερα, στράφηκε προς την επιστήμη της Σημειωτικής (η επιστήμη που μελετά τη λειτουργία των συμβόλων) και από το 1975, ήταν καθηγητής Σημειωτικής στο Πανεπιστήμιο της Μπολόνια ενώ από το 1988 γίνεται Πρόεδρος του «Διεθνούς Κέντρου Μελετών Σημειωτικής» στο Πανεπιστήμιο του Σαν Μαρίνο. Ο χώρος της Σημειωτικής έγινε πλουσιότερος με τη συνεισφορά του Ουμπέρτο Έκο που ανέπτυξε τη δική του θεωρία, εστιάζοντας στο ρόλο που κατέχει η γλώσσα και η λογοτεχνία στην ίδια την κοινωνία και αντίστροφα. Το 1965 εξελέγη καθηγητής Οπτικών Επικοινωνιών στη Φλωρεντία και το 1974, οργάνωσε τον Διεθνή Σύνδεσμο Σημειολογικών Μελετών.

Το «Όνομα του Ρόδου»

Το «Όνομα του Ρόδου» που έμελλε να γίνει βιβλίο σταθμός στην Παγκόσμια Λογοτεχνία, δημοσιεύθηκε το 1980, πούλησε εκατομμύρια αντίτυπα και μεταφράστηκε σε 43 γλώσσες. Ο Έκο, είχε αναφέρει πως ο λόγος για τον οποίο δεν έγραψε νωρίτερα κάποιο μυθιστόρημα ήταν γιατί η συγγραφή είναι μια ενασχόληση για παιδιά που «δεν έπαιρνε στα σοβαρά». Το συγκεκριμένο μυθιστόρημα ωστόσο, κατάφερε να διαβαστεί από χιλιάδες ανθρώπους που ουδεμία σχέση είχαν έως τότε με την ανάγνωση μυθιστορημάτων. Είναι γεγονός, «Το Όνομα του Ρόδου» είναι ένα τόσο ξεχωριστό βιβλίο, που έχει διαβαστεί ακόμα και από αναγνώστες που δεν είχαν διαβάσει, ούτε ξαναδιάβασαν ποτέ άλλο βιβλίο. Και αυτό είναι κάτι το καταπληκτικό, αφού λέει πολλά για το ίδιο το βιβλίο ως έννοια, ή ως σύμβολο καλύτερα. Εξαιρετικά ενδιαφέρον όμως είναι και ο ίδιος ο τίτλος του συγκεκριμένου μυθιστορήματος, ο οποίος δεν έχει καμία σχέση με την πλοκή του. Ο ίδιος ο Έκο, είχε δηλώσει πως σκοπός του ήταν να βρει έναν ουδέτερο τίτλο και το Ρόδο δε θα μπορούσε να λείπει από αυτόν καθώς «το ρόδο είναι ένα σύμβολο τόσο πλούσιο σε νοήματα, που είναι ζήτημα εάν έχει μείνει κάποιο νόημα που να μην του έχει αποδοθεί». Επίσης, στο βιβλίο «Επιμύθιο στο Όνομα του Ρόδου», ο συγγραφέας αναφέρει πως σκοπός του τίτλου δεν είναι να προδίδει το περιεχόμενο του έργου αλλά να «συγχέει τα νοήματα αντί να τα συγκροτεί».

‘Εκο= Θεϊκό δώρο

Λέγεται πως το Όνομα του διάσημου συγγραφέα είναι ψευδώνυμο και ότι το Έκο είναι αρκτικόλεξο των λατινικών λέξεων Ex Coelis Oblatus που σημαίνουν θεικό δώρο. Και ποιος μπορεί άραγε να το αμφισβητήσει! Ο Ουμπέρτο Έκο, εκτός από το διάσημο «Όνομα του Ρόδου», έχει γράψει αρκετά ακόμα βιβλία επιστημονικά αλλά και μυθιστορήματα όπως το εξαιρετικό «Εκκρεμές του Φουκώ» ή το πρόσφατο «Κοιμητήριο της Πράγας».

Όταν εχθές διάβασα για το νέο του θανάτου του Ουμπέρτο Έκο, έριξα μια διερευνητική ματιά στη βιβλιοθήκη μου και όποιος είναι δεινός βιβλιοφάγος ίσως καταλάβει γιατί το έκανα. Εμένα λοιπόν, το βιβλίο που έχει χαραχτεί περισσότερο στο μυαλό μου δεν ήταν ούτε το πολυσυζητημένο «Ρόδο» αλλά ούτε και το «Εκκρεμές του Φουκώ». Για κάποιον περίεργο λόγο, ήταν «Η μυστηριώδης φλόγα της Βασίλισσας Λοάνα», ένα βιβλίο που ήρθε στα χέρια μου τυλιγμένο ως δώρο γενεθλίων. Η «Βασίλισσα Λοάνα» λοιπόν, είναι ένα τεράστιο βιβλίο από άποψη έκτασης, γεγονός που συνήθως είναι αποθαρρυντικό. Το συγκεκριμένο βιβλίο όμως, δε ζητούσε μια ευκαιρία να το ανοίξεις. Απαιτούσε να το ανοίξεις και απαιτούσε να το διαβάσεις! Η γραφή του ήταν αναγνωριστική του περιγραφικού συγγραφέα, μια απόκοσμη μάγισσα που κατάπινε έννοιες και τις απέδιδε με εικόνες ζωντανές και αξέχαστες.

Σημειωτική, είναι η επιστήμη που μελετά τη λειτουργία των συμβόλων και η μελέτη της επικοινωνιακής τους λειτουργίας. Για παράδειγμα, η γλώσσα, η μουσική, οι επιστήμες, το θέατρο, οι κοινωνικές συμβάσεις, είναι μόνο μερικά από τα στοιχεία που επηρεάζουν και καθορίζουν τη σημασία ενός συμβόλου. Έτσι, κατά τη διάρκεια της ζωής του Έκο και λόγω της αφοσίωσης του στη Σημειωτικ, έρχονται και τα επιστημονικά βιβλία του συγγραφέα. Τα περισσότερα καταπιάνονται με τη γλώσσα, τις έννοιες και τα σύμβολα. Μερικά μόνο από αυτά είναι: «Τι πιστεύει αυτός που δεν πιστεύει», «Θεωρία Σημειωτικής» και «Περί λογοτεχνίας». Ένα από αυτά που διαβάζεται εύκολα ειδικά από όσους αγαπούν τη γλώσσα και τις χρήσεις της είναι το «Εμπειρίες Μετάφρασης».

Το τέλος

Ο θάνατος συμβολίζει το τέλος μόνο για την ύλη, για πράγματα χειροπιαστά. Τα ίδια τα σύμβολα όμως παραμένουν άφθαρτα στους αιώνες. Έτσι και ο Ουμπέρτο Έκο είναι κάτι παραπάνω από ένας επιστήμονας ή ένας συγγραφέας, είναι ένα σύμβολο πολιτισμού, μια έννοια δημιουργικότητας και επικοινωνίας. Σε μια υποτιθέμενη νέα καταστροφή μιας αντίστοιχης Αλεξανδρινής Βιβλιοθήκης, τα έργα του Ουμπέρτο Έκο θα ήταν παραπάνω από απαραίτητο να διασωθούν. Αν και επιτρέψτε μου να διατηρώ τις επιφυλάξεις μου για το κατά πόσο μια τόσο μια μεγάλη προσωπικότητα των επιστημών, των τεχνών και των γραμμάτων, ξεκίνησε να δημιουργεί με σκοπό να παραμείνει αναλλοίωτη στο χρόνο. Μάλλον, η καταφυγή του Ουμπέρτο Έκο στη δημιουργία, ήταν αναπόδραστη και σίγουρα η αφορμή ήταν να μοιραστεί την απόκοσμη φλόγα της έμπνευσης.