Αναζητώντας τη γυναικεία παρουσία στον αθλητισμό

wnba1

Του Αναστάση Κουτσόγιαννη

 

Μέχρι πρόσφατα, ο αθλητισμός αντιμετωπιζόταν ως ένα σχεδόν αποκλειστικά ανδρικό προπύργιο. Δε θα ήταν υπερβολή να ισχυριστεί κανείς πως η επικρατούσα άποψη  ήταν, κι ίσως είναι ακόμα για μερικούς, πως οι άνδρες έχουν εκ φύσεως μεγαλύτερη κλίση προς τα σπορ καθώς και πλουσιότερο ταλέντο σε αυτά. Η αν μη τι άλλο αυθαίρετη αυτή ιδέα ενισχύθηκε αρκετά μέσα στο πέρασμα των χρόνων από τα μέσα ενημέρωσης και από τον τρόπο με τον οποίο επέλεγαν στις περισσότερες περιστάσεις να καλύψουν ένα αθλητικό γεγονός. Ομολογουμένως, τα μίντια κατέχουν τη δύναμη να επηρεάσουν στο μέγιστο βαθμό το σύστημα αξιών μιας ολόκληρης κοινωνίας και όχι μόνο ενός ατόμου μεμονωμένα. Γίνεται, λοιπόν, αντιληπτό ότι τα μέσα ενημέρωσης δεν αποτελούν απλούς περιγραφείς της δημόσιας ζωής αλλά και συ-διαμορφωτές αυτής. Με άλλα λόγια, διαθέτουν όλα τα εφόδια ώστε αρχικά να επεξεργαστούν στη δημόσια σφαίρα ένα ζήτημα και εν συνεχεία να το αναμορφώσουν με τον τρόπο που τα ίδια επιθυμούν.

Πού βρίσκονται όμως οι γυναίκες αθλήτριες μέσα σε όλη αυτή την κατάσταση; Αναφορικά με την υπάρχουσα κατάσταση στην αθλητική δημοσιογραφία είναι γεγονός πως μια θετική μεταστροφή των μέσων απέναντι στις γυναίκες έχει ξεκινήσει να είναι ορατή. Απαιτούνται όμως αρκετά βήματα ακόμα! Κάτι που θα πρέπει να σημειωθεί στο ξεκίνημα αυτής της κουβέντας είναι πως θα πρέπει να αποφεύγουμε το σύνηθες λάθος του να θεωρούμε το φύλο (gender) ως ένα βιολογικό και μόνο χαρακτηριστικό. Αντιθέτως, το φύλο αποτελεί έναν πολυδιάστατο όρο που θα μπορούσε να περιγραφεί ως το σύνολο των νοημάτων που μπορούν να αποδοθούν σε αυτό από την εκάστοτε κοινωνία. Βασιζόμενοι στον ορισμό παραπάνω, αντιλαμβανόμαστε ότι το φύλο αποτελεί μία σημαντική παράμετρο στην οργάνωση της δημόσιας ζωής.

 

Ισορροπημένη εκπροσώπηση

Ο αθλητισμός αποτελεί, αναμφίβολα, ένα  από τα πεδία της κοινωνίας όπου αναδύονται συχνά περιπτώσεις σεξιστικών ή στερεοτυπικών συμπεριφορών που βασίζονται απλά και μόνο στο φύλο των αθλητών. Για το λόγο αυτό, το ζήτημα της ισορροπημένης εκπροσώπησης τόσο ποσοτικά όσο και ποιοτικά των δύο φύλων στα αθλητικά μέσα ενημέρωσης είναι θεμελιώδους σημασίας. Μία μικρή αλλαγή σε μία κοινότητα που διαθέτει τέτοια επιρροή στο σύνολο της δημόσιας σφαίρας θα σήμαινε ίσως σταδιακά την απόρριψη ιδεών και πρακτικών που καταπιέζουν τις γυναίκες για δεκαετίες.

Επικεντρώνοντας την προσοχή μας καθαρά στο χώρο του αθλητισμού επικρατεί η αίσθηση ότι οι γυναίκες έχουν σταδιακά αρχίσει να βελτιώνουν τη θέση τους και να διεκδικούν την προσοχή που δικαιούνται. Τα μίντια, όμως, δε δείχνουν να αλλάζουν τη γενικότερη στάση τους με αποτέλεσμα οι προσπάθειες πολλών αθλητριών να παραμένουν στην αφάνεια. Η πραγματική παγίδα, βέβαια, κρύβεται στον τρόπο με τον οποίο παρουσιάζονται οι αθλήτριες που καταφέρνουν τελικά να προσελκύσουν τα φώτα της δημοσιότητας. Πιο συγκεκριμένα, στην πλειοψηφία των περιπτώσεων οι γυναίκες θα παρουσιασθούν από τα αθλητικά μέσα είτε με το μανδύα ενός στερεοτυπικού κοινωνικού ρόλου (μητέρα, κόρη) είτε με αυτόν της ετερόφυλης ερωτικής φαντασίωσης. Είναι σαφές, επομένως, ότι αυτή η τυποποίηση της γυναικείας παρουσίας είναι εξαιρετικά επικίνδυνη για την εξέλιξη των κοινωνικών ιδεών και αντιλήψεων που συνδέονται με τα δύο φύλα.

 

Το παράδειγμα του Αμερικάνικου μπάσκετ

Με αφορμή την παραπάνω συζήτηση και στο πλαίσιο της πτυχιακής μου εργασίας αποφάσισα να συγκεκριμενοποιήσω την αναζήτηση αυτή εστιάζοντας στην περίπτωση του NBA και του WNBA. Το επαγγελματικό Αμερικανικό μπάσκετ είναι ένα από τα λίγα παραδείγματα πρωταθλημάτων στα όποια οι αθλήτριες δραστηριοποιούνται σ’ ένα πλήρως επαγγελματικό περιβάλλον απολαμβάνοντας παράλληλα μία ικανοποιητική, για τα δεδομένα του γυναικείου αθλητισμού, δημοσιογραφική κάλυψη. Το WNBA (Women’s National Basketball Association) μάλιστα έχει κατά καιρούς αναλάβει πρωτοβουλίες για την ευαισθητοποίηση του κοινού σε μία σειρά από κοινωνικά ζητήματα, όπως για παράδειγμα την ομοφοβία. Επιπλέον, για πρώτη ίσως φορά παρατηρήθηκε η ανάδειξη αθλητριών σταρ σ’ ένα ομαδικό και θεωρητικά ανδρικό άθλημα, ενώ παράλληλα εμφανίστηκε και μία νέα νόρμα θηλυκότητας η οποία αμφισβήτησε ανοιχτά τη στερεοτυπική αντίληψη περί της αθλήτριας – συμβόλου του σεξ.

Παρά τα πολύ ενθαρρυντικά αυτά στοιχεία, η απόσταση ανάμεσα στον τρόπο που παρουσιάζονται οι αθλητές του NBA και του WNBA εξακολουθεί να υφίσταται. Για να διαπιστωθεί το εύρος αυτής της διαφορετικής αντιμετώπισης εξετάστηκαν μία πληθώρα παραμέτρων οι οποίες σχετίζονταν τόσο με την ανάλυση κειμένων που αναφέρονταν στις δύο λίγκες καθώς και με την εξέταση οπτικού υλικού (φωτογραφίες). Από μία γενικότερη άποψη, τα αποτελέσματα φανέρωσαν πως απαιτείται ακόμα αρκετή δουλειά ούτως ώστε να επιτευχθεί μία ισορροπημένη παρουσίαση και των δύο φύλων από τα μέσα ενημέρωσης. Εντούτοις, η παρούσα κατάσταση θα μπορούσε να χαρακτηριστεί ως πολλά υποσχόμενη για το μέλλον του γυναικείου αθλητισμού, αφού παρατηρείται μία σταδιακή αύξηση της παρουσίας των αθλητριών στα μίντια.

 

Ευρήματα: Χαρακτηρισμοί, οπτικό υλικό

Όσον αφορά στα ευρήματα της έρευνας, συνοπτικά, διαπιστώθηκαν διαφορές τόσο στη γραπτή όσο και στην οπτική αποτύπωση των δύο φύλων. Οι επαγγελματίες αθλήτριες του WNBA παρατηρήθηκε ότι παρουσιάζονταν πιο συναισθηματικά ευάλωτες από ό,τι οι άνδρες συνάδελφοί τους. Ειδικότερα, μέσω της χρήσης συγκεκριμένων προσδιορισμών, όπως για παράδειγμα «απογοητευμένη, πιεσμένη» κλπ., προσέδιδαν στις αθλήτριες μία αίσθηση ευθραυστότητας την ώρα που η ίδια τακτική ακολουθούταν με αρκετά μικρότερη συχνότητα στην περίπτωση των παικτών του NBA. Το ίδιο μοτίβο εμφανίστηκε και στην αποτύπωση της φυσικής δύναμης των αθλητών όπου παρατηρήθηκε πως χαρακτηρισμοί που προσέδιδαν ρώμη και δύναμη στους πρωταγωνιστές χρησιμοποιούταν με μεγαλύτερη συχνότητα στα άρθρα που αναφέρονταν στο NBA.

Ως συνέχεια των παραπάνω, εξετάστηκε και ο τρόπος με τον οποίο οι δημοσιογράφοι επέλεγαν να απευθυνθούν προς τους αθλητές. Πιο αναλυτικά, στην περίπτωση του NBA κατέστη φανερό ότι οι ρεπόρτερ έτειναν να χρησιμοποιούν το πλήρες όνομα των αθλητών αποδίδοντας τους μεγαλύτερο σεβασμό απ’ ό,τι στην περίπτωση των παικτριών της γυναικείας λίγκας. Ένα ακόμα ενδιαφέρον στοιχείο ήταν το γεγονός πως στα άρθρα που εστίαζαν στο NBA σημειώθηκε μεγαλύτερη ποικιλία θεμάτων, προδίδοντας μία πιο πολύπλευρη παρουσίαση του προϊόντος όταν την ίδια στιγμή κάτι τέτοιο δε συνέβαινε στα άρθρα του WNBA, τα όποια συνήθως εστίαζαν στα απολύτως απαραίτητα δηλαδή στους επίσημους αγώνες του πρωταθλήματος.

Σχετικά με το οπτικό υλικό, οι αθλήτριες του WNBA εμφανίζονταν πιο συχνά από τους ομόλογούς τους του NBA σε στατικές πόζες οι οποίες παραπέμπουν σε έναν πιο ήπιο τρόπο παιχνιδιού με λιγότερο πάθος και ένταση. Από την άλλη πλευρά, όμως, μία πολύ θετική παρατήρηση για το γυναικείο αθλητισμό αφορούσε στο γεγονός πως οι αθλήτριες που απεικονίζονταν στις φωτογραφίες που συνόδευαν τα υπό εξέταση άρθρα στη συντριπτική πλειοψηφία των παραδειγμάτων παρουσιάζονταν στα πλαίσια της αθλητικής τους ιδιότητας και μακριά από κάθε είδους σεξουαλική αντικειμενοποίηση. Η αντιμετώπιση αυτή από τα μίντια κρίνεται ως ένα αρκετά ενθαρρυντικό βήμα προς ένα καλύτερο μέλλον για την παρουσία των γυναικών στο χώρο των σπορ και της αθλητικής δημοσιογραφίας.

Μία τελευταία και αρκετά ενδιαφέρουσα παράμετρος που μελετήθηκε και η οποία φανερώνει εν πολλοίς τη γενικότερη νοοτροπία γύρω από την οποία θεμελιώθηκε ο ομαδικός επαγγελματικός αθλητισμός έχει να κάνει με τα σήματα των ομάδων του NBA σε αντιπαραβολή με εκείνα των συλλόγων του WNBA. Τα εμβλήματα των γυναικείων ομάδων χαρακτηρίζονταν από μία πιο έντονη δόση κομψότητας και θηλυκότητας, ενώ εκείνα των ομάδων του NBA ήταν σχεδιασμένα με τέτοιο τρόπο ώστε να εκφράζουν επιθετικότητα και δύναμη. Η σχεδιαστική αυτή επιλογή συνηγορεί στην άποψη ότι ο αθλητισμός, κατά το παρελθόν ειδικότερα, δρούσε σε ορισμένες περιπτώσεις ως προπύργιο αναπαραγωγής των στερεοτυπικών ιδεών αναφορικά με το τι πρεσβεύουν τα δύο φύλα.

 

timberwolves

 

Η προσδοκία, λοιπόν, ότι υφίστανται μέχρι σήμερα διαφορές, ποσοτικές και ποιοτικές, στον τρόπο παρουσίασης των αθλητριών από τα μέσα ενημέρωσης μπορεί δυστυχώς να επαληθεύτηκε μέσω ορισμένων αποτελεσμάτων όμως η τελική εικόνα επιτρέπει μία αχτίδα αισιοδοξίας για το μέλλον. Φυσικά, σ’ αυτό το σημείο πρέπει να ληφθεί υπόψη και το μέσο ενημέρωσης που χρησιμοποιήθηκε για τη συλλογή των δεδομένων και το οποίο ήταν το παγκόσμιας εμβέλειας αθλητικό δίκτυο ESPN. Η υποσημείωση αυτή είναι σημαντική καθώς από ένα μέσο με ισχυρό πρεστίζ, όπως το ESPN εν προκειμένω, είναι λογικό να παρουσιάζεται μία πιο πολιτικά ορθή εικόνα της αθλητικής πραγματικότητας.

Κλείνοντας, αξίζει να σημειωθεί ότι είναι τεράστιο λάθος να αντιμετωπίζεται το ζήτημα της ισότιμης μεταχείρισης των γυναικών στα σπορ και στην αθλητική δημοσιογραφία ως αποκλειστικά δική τους υπόθεσης. Αντιθέτως, η βελτίωση της θέσης των αθλητριών θα σημάνει και την απελευθέρωση των ανδρών από το βάρος ανεδαφικών προσδοκιών. Πιο απλά, εξαιτίας της υπάρχουσας κατάστασης αρκετές φορές και οι άνδρες αθλητές καλούνται να επαληθεύσουν τις στερεοτυπικές κοινωνικές προσδοκίες για υπεράνθρωπη δύναμη, γενναιότητα και αποφασιστικότητα. Στην προσπάθειά τους να φανούν αντάξιοι της φήμης τους και οι άνδρες αθλητές υπομένουν σημαντική πίεση στερούμενοι έτσι τη χαρά του παιχνιδιού. Είναι κατ’ επέκταση φανερό ότι η βελτίωση της θέσης της γυναίκας στον αθλητισμό θα επέφερε σταδιακά την αναγκαία και για τα δύο φύλα ισορροπία, ενώ παράλληλα θα αναδείκνυε τα σπορ ως ένα πεδίο λείανσης και γιατί όχι εξάλειψης των κοινωνικών ανισοτήτων κάθε είδους.