Ναζίμ Χικμέτ, ο ελεύθερος Τούρκος

pints-nazim

«Ας δώσουμε τον κόσμο στα παιδιά έστω και για μια μέρα» προτείνει ο Ναζίμ Χικμέτ στο ποίημα του με τίτλο «Ας προσφέρουμε τον κόσμο στα παιδιά», δηλώνοντας κατ’ αυτόν τον τρόπο την βαθειά ευαισθησία του και την ανάγκη του να εκφραστεί, όχι μόνο μέσα από αγωνιστικά και πατριωτικά ποιήματα και κείμενα, αλλά και μέσα από ένα τρυφερό ποίημα σαν αυτό.

«Ας τον δώσουμε να παίξουν σαν ένα πολύχρωμο μπαλόνι
να παίξουν τραγουδώντας ανάμεσα στ’ αστέρια
ας δώσουμε τον κόσμο στα παιδιά
σαν ένα τεράστιο μήλο, σαν ψίχα ολόζεστου ψωμιού
να χορτάσουν μια μέρα τουλάχιστον
ας δώσουμε τον κόσμο στα παιδιά
να μάθει έστω και για μια μέρα ο κόσμος τη φιλία
τα παιδιά θα πάρουν απ’ τα χέρια μας τον κόσμο
θα φυτέψουν αθάνατα δέντρα».

Κάπως έτσι, μέσα από την ευαίσθητη πλευρά του, αρκετά παιδιά σε όλο τον κόσμο, ανάμεσά τους και εγώ, γνώρισαν τον Ναζίμ Χικμέτ. Φυσικά ο μεγάλος αυτός ποιητής δεν δίστασε να εκφραστεί και μέσα από παραμύθια, εκδίδοντας το πασίγνωστο «Ερωτευμένο Σύννεφο» γεμάτο διασκευασμένα παραμύθια από τη συλλογή του Τούρκου λαογράφου Μπορατάβ, προσθέτοντας και μερικά δικά του. Μπορεί το «Ερωτευμένο Σύννεφο» για πολλούς να μην αποτελεί το πιο αντιπροσωπευτικό δείγμα γραφής του, για όσα παιδιά όμως τον γνώρισαν μέσα από αυτό, το «Σύννεφο» αποτέλεσε την αρχή της γνωριμίας τους. Ο μεγαλόπνοος αυτός δημιουργός φαίνεται πως στηρίζοντας τους κοινωνικούς αγώνες, πίστευε πως τα παιδιά είναι βασικός πυρήνας της αλλαγής.

Ο Ναζίμ Χικμέτ όμως δεν έγραψε μόνο ιστορίες για παιδιά και ποιήματα για αυτά. Ο Χικμέτ υπήρξε ένας από τους σπουδαιότερους ποιητές και θεατρικούς συγγραφείς της Τουρκικής Λογοτεχνίας κατά τον 20ο αιώνα. Η ποίηση του, σε ελεύθερο στίχο, βαθειά κοινωνική και ταγμένη στον αγώνα και την αξία του, δεν φιμώθηκε ποτέ παρά τις συντονισμένες προσπάθειες μιας εξαιρετικά συντηρητικής Τουρκίας που μόλις το 2009 τον αναγνώρισε, αποδίδοντάς του και πάλι την Τουρκική ιθαγένεια. Ο ποιητής Ναζίμ Χικμέτ Ραν, όπως είναι το πλήρες όνομά του, γεννήθηκε στην Τουρκοκρατούμενη Θεσσαλονίκη το 1902 και έζησε μέσα σε μια αρκετά εύπορη οικογένεια. Ο ποιητής πάραυτα, αποποιήθηκε τις κοινωνικές «ταμπέλες» που του προσέδιδε η ευυπόληπτη οθωμανική οικογένειά του και φανέρωσε πολύ νωρίς τις αριστερές τάσεις του, οι οποίες εκφράζονται ξεκάθαρα και στα κείμενά του. Ο νεαρός Χικμέτ εισήχθη στη Ναυτική Σχολή Κωνσταντινούπολης από όπου και αποφοίτησε το 1918 ενώ αργότερα δούλεψε ως αξιωματικός του πολεμικού Ναυτικού. Λίγο καιρό αργότερα όμως το 1920, περίοδο έντονης πολιτικής αναταραχής, απαλλάχθηκε από τα στρατιωτικά του καθήκοντα λόγω σοβαρής ασθένειας. Μια άλλη εκδοχή λέει, πως έδιωξαν τον Χικμέτ από το Ναυτικό λόγω των πολιτικών ιδεών του και της συμμετοχής του σε μια επαναστατική σπουδαστική ένωση.

Το 1921 ζητά να πολεμήσει στο πλευρό του Κεμάλ Ατατούρκ, ο οποίος εκτιμώντας τις πνευματικές του ιδιότητες, τον διορίζει διευθυντή σχολείου στην Τουρκία. Ο ποιητής όμως ήταν αδύνατο να μην εκφράζει τις πολιτικές πεποιθήσεις του και οι προστριβές άρχισαν να γίνονται έντονες. Έτσι, ένα χρόνο αργότερα εγκαθίσταται στη Μόσχα όπου σπούδασε οικονομικά και πολιτική. Ταυτόχρονα, η γνωριμία του με τον Μαγιακόφσκι, τον ποιητή της επανάστασης, ήταν καταλυτική για την πορεία του. Μάλιστα, ο μεταφραστής του Χικμέτ στα ελληνικά, Στέλιος Μαγιόπουλος γράφει για την «τυχαία συνάντηση των δύο μεγάλων ιδιοφυιών, που … θελήσανε να σπάσουνε τα δεσμά της σκέψης και της τέχνης».

Το 1924 και αφού έχει ακολουθήσει το παράνομο Κομμουνιστικό Κόμμα Τουρκίας, επιστρέφει στην πατρίδα του και τα έργα του γνωρίζουν μεγάλη δημοσιότητα. Ο ίδιος απαγγέλει τα ποιήματα του στο Ραδιόφωνο της Κωνσταντινούπολης, ενώ τα κείμενα του φιλοξενούνται από εφημερίδες στις οποίες εργάζεται ως δημοσιογράφος. Σύντομα όμως η λογοκρισία κάνει την εμφάνισή της και αναγκάζει τον ποιητή να χρησιμοποιεί το ψευδώνυμο Ορχάν Σελίμ, το οποίο χρησιμοποίησαν αργότερα οι διανοούμενοι του συστήματος για να υποστηρίξουν πως αυτό το άκρως τουρκικό όνομα, στη θέση του αραβικής προέλευσης Ναζίμ Χικμέτ, αποδεικνύει την μεταστροφή των ιδεών του. Οι φήμες διέδιδαν πως είναι ψυχικά ασθενής και αγράμματος ενώ ο ίδιος τοποθετήθηκε τότε με τον ποιητικό λόγο του:

«Την ορμή μου την έχω πάρει εγώ απ’ τους αιώνες,
Κάθε στίχος δικός μου θυμίζει κι ένα ηφαίστειο.
Δεν έκλεψα εγώ μήτε έναν παρά
Απ’ τον ίδρω του λαού
Και μήτε στίχο απ’ την τσέπη αλλουνού ποιητή».

Από το 1928 και έπειτα, ο Χικμέτ καλείται σε δίκη για κάθε έργο του και ταυτόχρονα η δημοφιλία του αυξάνει φέρνοντας σε δύσκολη θέση το καθεστώς. Τρανταχτό παράδειγμα η απόφαση της κυβέρνησης να αγοράσει τα δικαιώματα των ηχογραφήσεων του Χικμέτ από την αρμόδια εταιρεία παραγωγής! Μέχρι και το 1935 συνεχίζει να γράφει με ψευδώνυμα ακόμα και θεατρικά έργα ενώ το 1938 καταδικάζεται σε 40χρονη φυλάκιση. Δέκα χρόνια αργότερα, το καθεστώς τον αφήνει ελεύθερο αφού η παγκόσμια κοινότητα εξανίστατο έντονα και έτσι την ίδια χρονιά τιμάται με το Διεθνές Βραβείο Ειρήνης. Το 1951 του αφαιρείται η τουρκική ιθαγένεια αφού ο Χικμέτ επέλεξε να διαφύγει στη Ρουμανία παρά να εμφανισθεί στην ξαφνική κλήση του για κατάταξη στο στρατό από τα καθήκοντα του οποίου είχε στο παρελθόν απαλλαχθεί. Το 1952, εκλέγεται πρόεδρος του Παγκόσμιου Συμβουλίου Ειρήνης και στις 3 Ιουνίου 1963 γράφεται ο επίλογος της ζωής του στη Μόσχα.

Ο Γιάννης Ρίτσος έγραψε για αυτόν, την ημέρα του θανάτου του: «Η ποίησή του παίρνει έναν ουσιαστικό δραματικό, σεμνά ανθρώπινο, ήρεμα απελπισμένο και, ταυτόχρονα, ήρεμα ηρωικό, όπως μπροστά στη φύση, τη μοίρα και το θάνατο, που πάντα τροφοδότησαν την ποίηση στην απόλυτη μορφή της και παρακίνησαν τον Άνθρωπο κάθε εποχής στον καθολικό του αγώνα για την Ελευθερία του… Και με τούτη τη βαθύτερη αίσθηση, ό κοινωνικός αγώνας, όπως κ’ η αποκαλούμενη κοινωνική τέχνη, αποκτούν βαθύτερη σημασία, υψηλότερο στόχο και πλατύτερη προοπτική. Αναπτύσσονται μέσα στην περιοχή … του πιο καίριου ανθρώπινου προβληματι¬σμού, πού ανανεώνει τη συνείδηση της ενότητας τού παγκόσμιου πνευματικού πολιτισμού. Και τέτοια, πολύ συχνά, στις κύριες στιγμές της, είναι ή ποίηση τού Χικμέτ, που πέρα και πάνω απ’ όποιες πρόσκαιρες σκοπιμότητες… θα μείνει για πάντα, τέλεια στα δικά της μέτρα, ουσιαστικά κοινωνική, βαθιά ανθρώπινη, θαυμαστά απέριττη, ανεξάντλητη πηγή ανακινήσεων και ευγενικό δίδαγμα της ευθύνης τού ποιητή μπροστά στην εποχή του και στον κόσμο.

Ας μού συγχωρεθεί αυτή η τελευταία αποστροφή κι αυτή ή συμπερασματικότητα, τόσο ξένη προς έναν αντικειμενικό, κριτικό λόγο, μα που γίνεται αναπότρεπτη τέτοιες στιγμές που ό θάνατος μάς στε¬ρεί έναν ακέραιο άνθρωπο, έναν παρήγορο φίλο, έναν εξαίσιο αγωνιστή- ποιητή. Είναι κι αυτό μια αντίσταση στο θάνατο, όπως είταν και μένει ολόκληρη ή παρουσία τού Χικμέτ και τού έργου του».
ΑΘΗΝΑ, Ιούνιος 1963

Ο Ναζίμ Χικμέτ μεταφράστηκε σε πολλές γλώσσες ανά τον κόσμο, ενώ στα ελληνικά μεταφράστικαν κάποια ποιήματα του από τον Γ. Ρίτσο και αρκετά μελοποιήθηκαν από τον Μ. Λοΐζο και τον Θ. Μικρούτσικο. Μερικά από τα έργα του είναι: Kız Çocuğu (Το μικρό κορίτσι), ο Άνθρωπος με το Γαρίφαλο (εμπνευσμένο από την ιστορία Ν. Μπελογιάννη), Στηθάγχη, Οι Ρομαντικοί, Ερωτευμένο Σύννεφο, Άραγε υπήρξε ο Ιβάν Ιβάνοβιτς, Γράμμα στη γυναίκα μου και πολλά άλλα.