Πρόκληση σε Technicolor (NSFW)

Του Χρήστου Τόλη

Οι δεκαετίες των 60’s και των 70’s αποτέλεσαν το σκηνικό για μια από τις επικές φωτογραφικές “μάχες” στο χώρο της μόδας και της διαφήμισης. Οι δύο μονομάχοι, που πήραν την σκυτάλη από τους δυο πατέρες την φωτογραφίας μόδας, τον Άγγλο Cecil Beaton και τον Αμερικανό Edward Steichen, είχαν παρόμοιο φωτογραφικό οπλοστάσιο που βασιζόταν κυρίως στην σεξουαλική πρόκληση και την στυλιζαρισμένη βία. Ο ένας ήταν ο πασίγνωστος Γερμανός Helmut Newton, από τους πιο κοσμοπολίτες, διάσημους και καλοπληρωμένους φωτογράφους του προηγούμενου αιώνα, με υστεροφημία που λίγοι μπορούν να πλησιάσουν. Ο άλλος ήταν ο Γάλλος Guy Bourdin, ένας αινιγματικός και απρόσιτος άνθρωπος που από τον θάνατο του το 1991 και μέχρι τα πρώτα χρόνια του 21ου αιώνα η δουλειά του παρέμενε σχεδόν ξεχασμένη. O Newton ήταν μέχρι το τέλος θιασώτης του ασπρόμαυρου, ο Bourdin υλοποίησε τα σκοτεινά οράματα του με υπερβολικά κορεσμένα και εκτυφλωτικά χρώματα.

Πριν αναφερθούμε στην εικόνα που έχω επιλέξει για σήμερα, αξίζει να κάνουμε μια σύντομη αναφορά στην ζωή του Bourdin. Γεννήθηκε το 1928 στο Παρίσι και οι γονείς του χώρισαν όταν ήταν ακόμη μωρό. Μεγάλωσε αρχικά με τους γονείς του πατέρα του, ενώ αργότερα όταν αυτός ξαναπαντρεύτηκε, πήγε να ζήσει μαζί του. Την μητέρα του είδε μόνο μια φορά. Μετά τη στρατιωτική του θητεία, άρχισε να εργάζεται σε κατάστημα που πουλούσε φακούς για φωτογραφικές μηχανές, ενώ παράλληλα ζωγράφιζε και ξεκίνησε να φωτογραφίζει. Αποφάσισε οριστικά να γίνει φωτογράφος όταν είδε μια φωτογραφία του Edward Weston, την διάσημη “πιπεριά” του. Συνεπαρμένος από το κίνημα του σουρεαλισμού, προσπάθησε πολλες φορές και τελικά κατάφερε να συναντήσει τον Man Ray με τον οποίο συνδέθηκε με στενή φιλία. Το 1955 ξεκίνησε να συνεργάζεται με το περιοδικό Vogue. Εκεί, με την βοήθεια της Francine Crescent, άρχισε να αναλαμβάνει όλο και περισσότερα editorial. Αυτή τον πρότεινε και στην εταιρεία παπουτσιών Charles Jourdan, για τις διαφημιστικές της καμπάνιες όπου ο Bourdin έκανε κάποιες από τις καλύτερες δουλειές του. Στα 70s, το περιοδικό του εμπιστευόταν περίπου 20 σελίδες ανά τεύχος!

Οι εικόνες του, είχαν σαφείς αναφορές στη βία, το θάνατο, το σαδομαζοχισμό και τη γυναικεία ομοφυλοφιλία. Έμεινε θρυλικός για την μανία του με την τελειότητα με κάθε τι που αφορούσε τις φωτογραφίσεις του, από τα μαλλιά. μέχρι τα σκηνικά αντικείμενα και τις πόζες των μοντέλων. Αλλά και η προσωπικότητα και η ζωή του ήταν εξίσου σκοτεινές και μυστηριώδεις. Στο στούντιο του στο Παρίσι, τα παράθυρα ήταν καλυμμένα με μαύρα πανιά, ενώ δεν υπήρχε γραμματεία, υποδοχή ή έστω τηλέφωνο. Η δεύτερη του γυναίκα, Sybille Dallmer που ήταν υπεύθυνη για τα οικονομικά του και επίσης δούλευε μαζί του ως στυλίστρια στις φωτογραφίσεις του, αυτοκτόνησε όσο αυτός έλειπε στη Νορμανδία. Η πρώτη γυναίκα του Solange, είχε ήδη πεθάνει επίσης, με φημολογούμενη αιτία θανάτου, την υπερβολική δόση ναρκωτικών. Γενικά οι σχέσεις του με τις γυναίκες λέγεται πως χαρακτηρίζονταν από δεσποτισμό, εμμονές και ψυχώσεις.

Στα 80s, η καριέρα του άρχισε να χάνει τη λάμψη της. Η φωτογραφία μόδας είχε αρχίσει να κινείται προς ένα λιγότερο εικαστικό και θεατρικό στυλ και ο ίδιος είχε γίνει πολύ δύσκολος στις συνεργασίες και τις συναναστροφές του. Παρόλα αυτά, στις φωτογραφίες του Bourdin μπορεί κανείς να βρει στοιχεία που πολλοί μετέπειτα διάσημοι φωτογράφοι μόδας, όπως ο Terry Richardson “δανείστηκαν”. Ο ίδιος δεν προσπάθησε ιδιαίτερα για την υστεροφημία του. Δεν εξέδωσε κανένα φωτογραφικό βιβλίο όσο ζούσε, δεν πουλούσε εικόνες σε συλλέκτες, δεν έκανε εκθέσεις και προσπάθησε με τον τρόπο – βασικά με την αδιαφορία του – να εξασφαλίσει πως μετά θάνατον, το υλικό του θα καταστρεφόταν. Πέθανε το 1991 από καρκίνο, σε ηλικία 62 ετών.

Η εικόνα του άρθρου έγινε το 1980 για το λογαριασμό του Pentax Calendar της ίδιας χρονιάς. Μια λεπτομέρεια της έγινε το εξώφυλλο του λευκώματος Exhibit A, που κυκλοφόρησε το 2001, δέκα χρόνια μετά τον θάνατο του φωτογράφου. ‘Οπως και οι περισσότερες εικόνες του Bourdin φέρει τα χαρακτηριστικά του γνωρίσματα, δηλαδή έντονη σεξουαλικότητα, αναφορές στη βία και το θάνατο, έντονα χρώματα (πάντα αγαπούσε ιδιαίτερα το κόκκινο), υψηλή αντίθεση και έναν υφέρποντα μισογυνισμό. Σίγουρα δεν πρόκειται για μια politically correct εικόνα και πολύ δύσκολα θα δημοσιευόταν σήμερα σε περιοδικό μόδας. Παρόλα αυτά πρόκειται για μια αναμφίβολα πολύ δυνατή, όσο και σοκαριστική εικόνα. Η δύναμη της, πέρα από τους συμβολισμούς που έχει, οφείλεται σε μεγάλο βαθμό στον μινιμαλισμό και το έντονο στυλιζάρισμα της. Η πόζα του μοντέλου είναι μάλλον αφύσικη ακόμα και ως υπαινιγμός θανάτου. Το έντονο κόκκινο – πορτοκαλί του “αίματος” έχει επιλεγεί πιο πολύ με στυλιστικά κριτήρια παρά ως ρεαλιστική προσομοίωση. Είναι αίμα που περισσότερο παραπέμπει στην pop art παρά σε κάποιο μακάβριο έργο τέχνης. Ο φωτογράφος χρησιμοποιεί τον αρνητικό χώρο, αφήνει δηλαδή επίτηδες κενά από θέμα μεγάλα τμήματα του καρέ, αυξάνοντας την ένταση της εικόνας. Διαλέγει τέλος να κάνει τη λήψη σε λευκό φόντο, προσδίδοντας της ένα “νοσοκομειακό” αποστειρωμένο ύφος που επιτείνει την τρομοκρατική αίσθηση βίας.

Ο Bourdin σήμερα θεωρείται ένας από τους γίγαντες της φωτογραφίας μόδας. Αυτός ο παράξενος, εκκεντρικός τύπος, που έφτασε μέχρι και να πάει στα γραφεία του Vogue πάνω σε καμήλα άφησε πίσω του μια κληρονομιά προκλητικών εικόνων που βρήκαν πολλούς μιμητές και συνεχίζουν ακόμα και σήμερα να μοιάζουν avant garde. Εισήγαγε στην ουσία τον σουρεαλισμό στην εμπορική φωτογραφία και για 20 περίπου χρόνια έβαλε το ανεξίτηλο στίγμα του στη μόδα και τη διαφήμιση. Αν και οι εικόνες του είναι αμφιλεγόμενες, ειδικά με τα σημερινά πρότυπα, η υψηλή τους αισθητική αξία, η αναμφισβήτητη μαεστρία του φωτογράφου στη χρήση του χρώματος και η πρωτοτυπία τους τις καθιστούν διαχρονικές.

Μέχρι την επόμενη συνάντηση μας… καλές λήψεις!