Χάος, όχι αταξία

Γράφει ο Χρήστος Τόλης 

Όταν κανείς πιάνει στα χέρια του το πραγματικά θηριώδες σε βάρος και φυσικές διαστάσεις λεύκωμα του μεγάλου φωτογράφου Josef Koudelka (1938, – ) με τον άκρως εύγλωττο αν και μονολεκτικό τίτλο, Χάος (Chaos, Nathan/Delpire, Paris 1999), εύκολα συνειδητοποιεί πως δεν είναι ένα έργο που θα μπορέσει να ξεφυλλίσει στα γρήγορα. Όχι τόσο γιατί οι εικόνες που το απαρτίζουν δεν προσφέρονται για γρήγορη οπτική απόλαυση αλλά γιατί μόλις τελειώσει η πρώτη περιήγηση στο εντυπωσιακό βιβλίο, που σημειωτέον, λόγω του πανοραμικού φορμά, δεν μπορεί να κρατηθεί με το ένα χέρι, το μάτι μένει μετέωρο περιμένοντας ένα δεύτερο, τρίτο, τέταρτο πέρασμα που θα του επιτρέψει να βουτήξει πιο βαθιά στην προσωπική γλώσσα του ιδιόρρυθμου Τσέχου και να κινηθεί με μεγαλύτερη άνεση στους συμβολισμούς και τις αναφορές του.

Το Χάος, όπου ανήκει και η φωτογραφία που έχω επιλέξει για σήμερα, είναι ένα έργο γεμάτο από εικόνες της αλληλεπίδρασης των ανθρώπινων κατασκευασμάτων με τις “κατασκευές” της φύσης, σχεδόν πάντα με τον ίδιο τον άνθρωπο να απουσιάζει από το τοπίο ή να είναι παρών μόνο μέσα από τα αποτελέσματα των ενεργειών του. Αρχαία ερείπια, εργοστάσια, εγκαταλελειμμένα κτίρια, χιονισμένα βουνά, δέντρα στην ομίχλη, βομβαρδισμένες πόλεις, δρόμοι που οδηγούν στο πουθενά, σωροί από μπάζα, χειμωνιάτικες ακτογραμμές κ.α. αποτελούν το υλικό του Koudelka. Ο φωτογράφος, που έκανε δέκα χρόνια να ολοκληρώσει αυτό το έργο, έχει επιλέξει όπως είπαμε το πανοραμικό φορμά και συγκεκριμένα την αναλογία 6×17, δηλαδή κάθε εικόνα του έχει πλάτος σχεδόν τρεις φορές μεγαλύτερο από το ύψος της. Αυτό δημιουργεί ούτως ή άλλως μια ένταση στις καθώς αποκόπτεται – λείπει – από το σύνηθες πεδίο της όρασης μια μεγάλη περιοχή, πόσο δε μάλλον όταν ο άξονας της κάμερας δεν κρατιέται απολύτως παράλληλος με τον ορίζοντα ή βρίσκεται ακόμη και κάθετα σε αυτόν. Το αποτέλεσμα συχνά είναι ιδιαίτερα αποπροσανατολιστικό και σε συνδυασμό με τα θέματα που είναι φωτογραφημένα ώστε να τείνουν συχνά στο αφηρημένο ή άτακτο (περισσότερα πάνω σε αυτό σε λίγο…) επιτείνεται η αίσθηση πως ερχόμαστε στα αλήθεια πρόσωπο με πρόσωπο με το χάος.

Τι είναι όμως το χάος και πόση σχέση έχει με την δουλειά του Koudelka στ΄ αλήθεια; Είναι ο τίτλος του απλά μια βαρύγδουπη δήλωση ή μπορούμε στις εικόνες του να βρούμε πράγματι ανιχνεύσιμα χαρακτηριστικά του χάους;

Στην καθομιλουμένη ο όρος χάος ταυτίζεται σχεδόν με τον όρο αταξία. Αυτό όμως δεν συμβαίνει στην πραγματική γλώσσα της φύσης που είναι τα μαθηματικά. Εκεί ένα χαοτικό σύστημα όπως ονομάζεται, δεν είναι ένα σύστημα άτακτο αλλά απλά ένα σύστημα με συγκεκριμένες ιδιότητες. Μια από αυτές είναι πως δεν μπορούμε να προβλέψουμε την κατάσταση του παρά μόνο για ένα συγκεκριμένο μελλοντικό χρονικό διάστημα, που ποικίλει ανάλογα με το σύστημα. Ένα πολύ χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι το καιρικό σύστημα, όπου όλοι γνωρίζουμε από την εμπειρία μας πως οι μόνες αξιόπιστες προβλέψεις είναι εκείνες που γίνονται πολύ κοντά στη χρονική στιγμή που μας ενδιαφέρει να μάθουμε το τι καιρό θα κάνει! Πιο μακρόπνοες προβλέψεις είναι μεν εφικτές αλλά δεν είναι και πολύ αξιόπιστες. Ένα ακόμα από τα χαρακτηριστικά των χαοτικών συστημάτων, που είναι πολύ δημοφιλές στις αναφορές που γίνονται για αυτά εκτός των αυστηρά επιστημονικών δημοσιεύσεων, είναι η ευαισθησία τους στις αρχικές συνθήκες, δηλαδή η τάση που έχουν να παρουσιάζουν τεράστιες διαφορές στην μελλοντική τους συμπεριφορά για σχετικά πολύ μικρές διαφοροποιήσεις της κατάστασης τους στο σήμερα. Αυτή η ιδιότητα τους, γνωστή και ως butterfly effect από ένα άρθρο του διάσημου μαθηματικού μετεωρολόγου Edward Lorenz (1917 – 2008), συνήθως συνοψίζεται στην πολύ ελκυστική, πλην απλουστευτική, δήλωση πως μια πεταλούδα που σήμερα χτυπά τα φτερά της κάπου στο Μεξικό μπορεί να προκαλέσει στο μέλλον έναν τυφώνα στο Τέξας.

Ένα επίσης δημοφιλές και πολυδημοσιευμένο “παιδί” της μελέτης των χαοτικών συστημάτων είναι τα fractals, σχήματα δηλαδή που σε όποια κλίμακα και αν τα δούμε παραμένουν τα ίδια, με

χαρακτηριστικότερο ίσως όλων τη χιονονιφάδα του Σουηδού μαθηματικού Koch (1870 – 1924) που όσο και αν “ζουμάρουμε” πάνω της, συνεχώς βλέπουμε το ίδιο μοτίβο απλά σε μικρότερη κλίμακα. Έχει αποδειχτεί λοιπόν πως αν κατασκευάσουμε διαγράμματα της συμπεριφοράς ορισμένων χαοτικών συστημάτων – φαινομένων, όπως π.χ. της εξέλιξης του παγκόσμιου πληθυσμού, που μοιάζουν τυχαία ή άτακτα, τότε αυτά έχουν στην πραγματικότητα μορφή fractal. Άλλα παραδείγματα fractal είναι το σχήμα που παίρνουν τα κλαδιά και οι φυλλωσιές των δέντρων, τα σύννεφα ή οι βρόγχοι ενός ανθρώπινου πνεύμονα.

Ωραία όλα αυτά, αλλά που έχει ξαναεμφανιστεί αυθόρμητα (;) στην τέχνη το χάος όπως αυτό ορίζεται στα μαθηματικά; Μα στους πίνακες του Αμερικανού ζωγράφου Jackson Pollock (1912 – 1956) φυσικά. Όπως απέδειξε η μελέτη ενός προικισμένου φυσικού, του Richard Taylor, οι φαινομενικά τυχαίοι πίνακες του Pollock, τους οποίους δημιουργούσε στάζοντας από ψηλά χρώματα με κουβάδες πάνω στους τεράστιους καμβάδες του, υπακούουν με εντυπωσιακή ακρίβεια σε fractal γεωμετρίες και πολύ πιθανόν σε αυτό να οφείλεται η ελκυστικότητα τους, καθώς έχουμε ως ανθρώπινα όντα την τάση να μας ελκύει κάτι που υπάρχει και στο φυσικό περιβάλλον και το φυσικό περιβάλλον είναι όπως είδαμε και πριν fractal! Μέσα από πειράματα που διεξήγαγε ο Taylor για χρόνια σε συνεργασία με ψυχολόγους, έδειξε πως το 80% των ανθρώπων προτιμούσαν γεωμετρίες και σχήματα που ήταν τόσο fractal (που ας μην ξεχνάμε πως σημαίνει “σπασμένα”) όσο είναι σύνηθες στη φύση, άσχετα με το αν αυτά ήταν πράγματι φυσικά ή κατασκευασμένα με τεχνητό τρόπο από καλλιτέχνες ή επιστήμονες.

Τι συμβαίνει όμως με τον Koudelka; Στο “Χάος” οι ανθρώπινες κατασκευές κείτονται παραδωμένες στο χρόνο παράλληλα με τα έργα της φύσης. Πρόκειται και εδώ για ένα χαοτικό σύστημα, που ενώ μόλις το συναντήσουμε γνωρίζουμε πως θα μοιάζει το επόμενο λεπτό ή την επόμενη μέρα ίσως, δεν γνωρίζουμε πως έφτασε σε αυτή τη κατάσταση ή πως θα μοιάζει σε λίγους μήνες ή χρόνια. Η πατίνα του χρόνου περνά πάνω από όλα, άλλοτε γραμμικά και ήρεμα φθείροντας με τρόπο αναμενόμενο και άλλοτε βίαια και δυναμικά, βομβαρδίζοντας ή θαβοντας κάτω από το νερό και το χιόνι. Η όψη των πραγμάτων μοιάζει τυχαία αλλά δεν είναι, έχει απαρχές και αιτίες συγκεκριμένες, είναι σπασμένη και τείνει σε fractal γεωμετρίες και αν κάτι άρχιζε έστω και ελάχιστα διαφορετικά θα μπορούσε να καταλήξει σε ένα εντελώς άλλο σημείο όπως δύο μπαλόνια που τα αφήνουμε σχεδόν μαζί στον ουρανό αλλά καταλήγουν απίστευτα μακριά το ένα από το άλλο. Τα αντικείμενα που κατασκευάζει ο άνθρωπος, σίδερα, αγάλματα, σπίτια, δρόμοι, γέφυρες, αυτοκίνητα, μεταμορφώνονται σιγά σιγά σε σιδερένια κουφάρια δέντρων, σε τσιμεντένια βράχια, σε χωράφια από μπάζα και πλαστικά. Μετασχηματίζονται σε αντικείμενα υψηλότερης fractal διάστασης (ένα μέτρο του πόσο fractal είναι μια γεωμετρία), όπως κάνει και η φύση στα δικά της, κατάδικα της “όργανα”.

Ο φωτογράφος επιζητεί συνεπώς να μας αποδώσει τον γύρω κόσμο ως χαοτικό αποφεύγοντας μεθοδικά να τον διατάξει με αυστηρό τρόπο. Άλλωστε ας μην ξεχνάμε πως η φωτογραφία δεν είναι παρά η επιλεκτική απεικόνιση του εξωτερικού περιβάλλοντος, όπου ο δημιουργός αποφασίζει τι πρέπει να συμπεριληφθεί και τι όχι. Μας αποκαλύπτει την πραγματική όψη των πραγμάτων, παρά μας την αποκρύπτει όπως συχνά συμβαίνει στη φωτογραφική τέχνη. Έτσι ο Koudelka, που στο “Χάος” παράλληλα εξερευνά και τα όρια του πανοραμικού φορμά και του τι μπορεί να “χωνέψει” ο θεατής, ακροβατεί ανάμεσα στην συνήθη (δηλαδή την ταυτιζόμενη με την αταξία) και την μαθηματικο-φιλοσοφική έννοια του χάους, δίνοντας μας ένα έργο μεγάλης σημασίας καθώς οι προεκτάσεις του είναι ποικίλες και η συνεισφορά του στην εξέλιξη της οπτικής γλώσσας της φωτογραφίας τεράστια.

Είναι μήπως τελικά το μαθηματικό, ντετερμινιστικό χάος η αυθόρμητη κατάσταση της ανθρώπινης ύπαρξης; Μιας ύπαρξης που δεν κολυμπά στους ωκεανούς της στατιστικής άμοιρη αλλά καθορίζεται κάθε στιγμή από τις συνθήκες (που συμπεριλαμβάνουν και την βούληση) και μπαίνει σε ατραπούς που όμως είμαστε αδύναμοι να προβλέψουμε την κατάληξη τους, όπως η φύση η ίδια δεν αναλίσκεται σε προβλέψεις για το μέλλον των δημιουργημάτων της. Δημιουργημάτων που

είναι εφήμερα και βρίσκονται πάντα σε μετάβαση από την μια κατάσταση στην άλλη, υπακούοντας φυσικούς νόμους και παράγοντας κατά τη διάρκεια, όπως συχνά και οι άνθρωποι, αυθόρμητη και μεγαλειώδη τέχνη.