“Περί εικόνων”

Tου Χρήστου Τόλη

Μια φωτογραφία από το 1924, ενός ήδη διάσημου για την εποχή φωτογράφου, του Edward Steichen (1879 - 1973). Πορτραίτο της επίσης διάσημης για την εποχή ηθοποιού Gloria Swanson (1889 - 1983) για το περιοδικό Vanity Fair.

 

 

Διάλεξα αυτή τη φωτογραφία για σήμερα, την πρώτη μας συνάντηση μέσα από το pints.gr, γιατί εδώ και καιρό με απασχολεί η ευκολία με την οποία εξυψώνουμε στα πιο ψηλά βάθρα της φωτογραφικής τέχνης κάθε φωτογράφο που ασχολείται με την “καλλιτεχνική φωτογραφία” ενώ πολύ συχνά θεωρούμε υποδεέστερο κάθε έναν που αντίστοιχα ασχολείται με την “εμπορική” φωτογραφία, σε όποια έκφανση της (με συνηθέστερες τη μόδα και τη διαφήμιση). Νιώθω με άλλα λόγια πως έχουμε περάσει από το ένα άκρο στο άλλο. Στην εποχή που ο Steichen δημιούργησε το μεγαλύτερο κομμάτι της φωτογραφικής του παραγωγής, τα roaring 20’s δηλαδή, η φωτογραφία ήταν άρρηκτα δεμένη με σκοπούς πρακτικούς, όπως π.χ. η διαφήμιση προϊόντων, το φωτορεπορτάζ, η προώθηση καλλιτεχνών κλπ. Πολύ λίγοι έκαναν φωτογραφία με αποκλειστικά καλλιτεχνικούς στόχους όπως π.χ. οι ζωγράφοι ή οι γλύπτες. Χαρακτηριστικό είναι το παράδειγμα του αμερικανού φωτογράφου – φίλου και συνεργάτη του Steichen – Alfred Stieglitz (1864 – 1946) που μέσα από το περιοδικό Camera Work που ο ίδιος εξέδιδε, έκανε σκοπό της ζωής του την αναγνώριση της φωτογραφίας ως ανεξάρτητη καλλιτεχνική δημιουργία. Παρόλα αυτά χρειάστηκαν πολλά χρόνια, σχεδόν τρεις δεκαετίες για να αρχίσει η φωτογραφία να μπαίνει στα μουσεία και τις gallery των μητροπόλεων του πλανήτη και να γίνεται σεβαστή ως μια νέα μορφή καλλιτεχνικής έκφρασης. Ο ίδιος μάλιστα ο Steichen, μετά τον 2ο Παγκόσμιο πόλεμο διορίστηκε Διευθυντής του Φωτογραφικού Τμήματος του MoMa (Museum of Modern Art, NY), του σημαντικότερου ίσως μουσείου μοντέρνας τέχνης του κόσμου, θέση που κράτησε μέχρι το 1962. Μια μεγάλη αλλαγή για τον φωτογραφικό κόσμο είχε πια συντελεστεί.

Φυσικά ο Steichen δεν είναι το μοναδικό παράδειγμα φωτογράφου που έκανε εκπληκτικές εικόνες, υψηλής αισθητικής με εμπορική όμως εφαρμογή. Θα μπορούσε κανείς να αναφέρει άπειρους. Στέκομαι όμως σε αυτόν για 2 λόγους. Γιατί ήταν πρωτοπόρος και γιατί διέθετε ένα ιδιαίτερο στυλ άρρηκτα δεμένο με την εποχή της Art Deco που με συναρπάζει σε όλες τις εκφάνσεις της, στην αρχιτεκτονική, στη διακόσμηση, ακόμα και στις γραφικές τέχνες. Λαμπρά παραδείγματα της Art Deco εποχής είναι οι πρώτοι ουρανοξύστες, όπως το Κτίριο Chrysler στη Νέα Υόρκη, οι υπέροχοι εσωτερικοί διάκοσμοι των υπερωκεανείων όπως το Normandie και το Queen Mary και φυσικά η πασίγνωστη φουτουριστική ταινία Metropolis του Fritz Lang.

Αλλά ας ξαναγυρίσουμε στο συγκεκριμένο πορτραίτο. O Steichen δεν ήταν ένας τυχαίος καλλιτέχνης. Το 1924 ήταν ήδη αναγνωρισμένος φωτογράφος αλλά ζωγράφος. Στα σαράντα του χρόνια του προτάθηκε να αναλάβει την φωτογραφική διεύθυνση των Vogue & Vanity Fair, κάτι που δέχτηκε, παρά τις διαφωνίες μάλιστα φίλων του όπως ο Stieglitz που πίστευαν πως θα προδώσει το “στυλ” του. Αυτή η είκονα είναι η καλύτερη απόδειξη πως ο ταλαντούχος φωτογράφος μπορούσε να συνδυάσει τους ρόλους που κρατούσε. Σίγουρα η Gloria Swanson υπήρξε μια πανέμορφη γυναίκα, με χαρακτηριστικά που θα έκαναν κάθε φωτογράφο να λιώνει στην ευκαιρία να την απαθανατίσει. Αυτό όμως που πέτυχε o Steichen ήταν κάτι μοναδικό και στηρίχτηκε στην τολμηρή του επιλογή να την φωτογραφίσει μέσα από το ύφασμα που αποτελεί το foreground της εικόνας, καθιστώντας την μια απόμακρη – εξειδανικευμένη γυναίκα σύμβολο της αιώνιας ομορφιάς. Αυτή η γνωστή φωτογραφική τεχνική που αργότερα έγινε πολύ δημοφιλής τότε σίγουρα αποτελούσε μια πρωτοτυπία, τόσο που μπορούμε ίσως να τον φανταστούμε να προσπαθεί να πείσει το μοντέλο του πως η εικόνα που θα προέκυπτε δεν θα αδικούσε την εικόνα της. Ευτυχώς ή δυστυχώς δεν υπήρχε βλέπετε το σημερινό άμεσο feedback της οθόνης. Η φωτογραφία αυτή, μια λήψη που έγινε για ένα “εμπορικό” σκοπό, κατέληξε να συνοδεύει φωτογράφο και μοντέλο σε όλο το μήκος της καριέρας του και έτσι τους “έδεσε” μέχρι τις μέρες μας.

Ας τελειώνουμε λοιπόν με τον διαχωρισμό και τις ταμπελίτσες, μεταξύ του εμπορικού και του καλλιτεχνικού στη φωτογραφία. Οι μεγάλες εικόνες μπορούν να προκύψουν – και προκύπτουν – κάθε φορά που συνδυάζεται ένα ιδιαίτερο περιεχόμενο με μια ιδιαίτερη φωτογραφική ματιά. Θα έλεγα μάλιστα πως οι φωτογράφοι που κάνουν συστηματικά εμπορικές δουλειές συνήθως έχουν και μια τεχνική κατάρτιση που τους δίνει ένα συγκριτικό πλεονέκτημα – κάτι που είναι πολύ φανερό και σε άλλες εικόνες του Steichen (όπως ας πούμε η ιδιοφυής χρήση τεχνητού φωτισμού), αν και αυτό θα το συζητήσουμε σε ένα άλλο post.

Μέχρι τότε καλές λήψεις σε όλους…