Ο Καζάν στην ταινιοθήκη της Ελλάδας

Από τις 9 ως τις 19 Οκτωβρίου η ταινιοθήκη της Ελλάδος θα κάνει ένα αφιέρωμα στον ελληνικής καταγωγής Ηλία Καζάν (γεν. Ηλίας Καζαντζόγλου) μέσα από προβολές δεκαπέντε ταινιών του, ταινίες που επηρεάστηκαν από τη γραφή του Καζάν και με συζήτηση στρογγυλής τραπέζης για το έργο του.

Μεταξύ των ταινιών που θα προβληθούν είναι το Βίβα Ζαπάτα, το Λεωφορείον ο Πόθος, το Λιμάνι της Αγωνίας, το Αμέρικα Αμέρικα, το Ανατολικά της Εδέμ και ουσιαστικά η αυτοβιογραφία του ο Συμβιβασμός.

Μια ματιά στη φιλμογραφία του Καζάν επιβεβαιώνει ότι πρόκειται για μεγάλο σκηνοθέτη.  Ξεκίνησε ως ηθοποιός στο Μπρόντγουέι τη δεκαετία του ’30 και στη συνέχεια συνέχισε την πορεία του ως σκηνοθέτης. Ανέδειξε το Γουόρεν Μπίτι, τον Τζέιμς Ντιν και τον Μάρλον Μπράντο και ίδρυσε μαζί με τον Λη Στράνσμπεργκ το περίφημο Actor’s Studio. Κέρδισε δυο Όσκαρ καλύτερης σκηνοθεσίας, ένα τιμητικό Όσκαρ και τρία Τόνι και οδήγησε  21 ηθοποιούς στις υποψηφιότητες για Όσκαρ.

Όμως, παρά το γεγονός ότι ο Καζάν υπήρξε μεγάλος σκηνοθέτης, η μελανή και πιο αξιομνημόνευτη στιγμή στη ζωή του ήταν όταν κατέδωσε συναδέλφους του ως κομμουνιστές στο κυνήγι μαγισσών της επιτροπής Μακάρθι. Μεταξύ αυτών ήταν ο Άρθρουρ Μίλερ, ο οποίος αντικαταστάθηκε ως σεναριογράφος στο «Λιμάνι της Αγωνίας», μια ταινία που μοιάζει να προσπαθεί να δικαιώσει τις πράξεις του καταδότη.  Ο Μίλερ έγραψε στη συνέχεια το «Ψηλά από τη Γέφυρα» που δεν αναγνωρίζει κανένα ελαφρυντικό στον προδότη.

Την ίδια στάστη κράτησε και ο Ζιλ Ντασέν, ο οποίος αναγκάστηκε να καταφύγει διωκόμενος στην Ευρώπη και δεν συγχώρεσε ποτέ τον Καζάν για την προδοσία του. Όταν ρωτήθηκε για την απόφαση της Ακαδημίας να βραβεύσει τον Ηλία Καζάν με ένα τιμητικό Όσκαρ για το σύνολο της καριέρας του, ο Ντασέν είπε: «αν του είχε απομείνει λίγη αξιοπρέπεια θα έπρεπε να απορρίψει το βραβείο».

Οι καλλιτέχνες που πρόδωσε ο Καζάν έμειναν άνεργοι για χρόνια, ενώ ο ίδιος ο Καζάν λέγεται ότι έλαβε 400.000 δολάρια αμοιβή για την προδοσία του και συνέχισε να εργάζεται κανονικά στο Χόλιγουντ.

Ακόμα και το 1999 όταν παρέλαβε το τιμητικό βραβείο υπήρξαν ηθοποίοι μεταξύ αυτών ο Εντ Χάρις και ο Νικ Νολτε, οι οποίοι δεν χειροκρότησαν όταν παρέλαβε ο σκηνοθέτης το χρυσό αγαλματίδιο.

Ο Καζάν υπήρξε αναμφισβήτα μεγάλος σκηνοθέτης, χωρίς όμως αυτό να συνεπάγεται ότι υπήρξε και εξίσου μεγάλος άνθρωπος. Το ερώτημα αν ο καλλιτέχνης μπορεί ή οφείλει να κρίνεται μόνο για το έργο του και όχι για τη ζωή του και τις επιλογές του δεν έχει απαντηθεί και μάλλον δεν υπάρχει σωστή ή λάθος απάντηση.