Νέλσον Μαντέλα: ο αγώνας κατά του απαρτχάιντ

Σαν σήμερα γεννήθηκε ένας από τους πλέον αναγνωρίσιμους προασπιστές των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, ο Νέλσον Μαντέλα. Ο πρώτος μαύρος πρόεδρος της Νότιας Αφρικής, τιμημένος με το Νόμπελ Ειρήνης και μεγάλος ηγέτης της αντίστασης στο απαρτχάιντ και στις φυλετικές διακρίσεις, ο Μαντέλα αποτελεί, κάποιους μήνες μετά τον θάνατό του, σύμβολο για έναν καλύτερο κόσμο. Και θα συνεχίσει να είναι σύμβολο, όσα χρόνια κι αν περάσουν.

Τα πρώτα χρόνια

Γεννήθηκε στο χωριό Τρασκέι, στη Νότιο Αφρική. Ο πατέρας του τον είχε ονομάσει Ρολιχλάχλα, που στη γλώσσα της φυλής σημαίνει «ταραχοποιός». Ο «ταραχοποιός», λοιπόν, ήταν ο πρώτος από την οικογένειά του που έλαβε επίσημη εκπαίδευση, φοιτώντας, αρχικά, σε ένα τοπικό ιεραποστολικό σχολείο, όπου του έδωσαν το όνομα Νέλσον.

Το 1939 μπήκε στο πανεπιστήμιο του Fort Hare, που ήταν, τότε, το μοναδικό ίδρυμα τριτοβάθμιας εκπαίδευσης δυτικού τύπου για τους μαύρους της Νότιας Αφρικής. Στο Fort Hare, γνώρισε τον Όλιβερ Τάμπο, μελλοντικό του συνεργάτη και σπούδασε πολιτική, ανθρωπολογία και ρωμαϊκό ολλανδικό δίκαιο. Την δεύτερη χρονιά του, αποβλήθηκε και επέστρεψε στο παλάτι, λόγω της συμμετοχής του σε μποϊκοτάζ ενάντια στις πολιτικές του πανεπιστημίου.

Ο Μαντέλα γνώρισε πολλά μέλη του Κομμουνιστικού Κόμματος και, παρότι συμμετείχε σε αρκετές εκδηλώσεις του, δεν έγινε μέλος, καθώς διαφωνούσε με τον αθεϊσμό και, επιπλέον, θεωρούσε τον αγώνα του λαού της Νότιας Αφρικής μία μάχη κατά των φυλετικών διακρίσεων και όχι ταξική πάλη.

Συνέχισε την εκπαίδευσή του σε ανώτατο επίπεδο, σπουδάζοντας νομική στο πανεπιστήμιο του Witwatersrand, όπου αντιμετώπισε τον ρατσισμό και ανέπτυξε σχέσεις με μαύρους και λευκούς ακτιβιστές. Ενεπλάκη στο κίνημα κατά των φυλετικών διακρίσεων και τελικά, το 1944, εντάχθηκε στο Αφρικανικό Εθνικό Κογκρέσο (ANC). Πεπεισμένος για την ανάγκη ενός νεανικού κινήματος που θα κινητοποιούσε τους Αφρικανούς ενάντια στην υποδούλωσή τους, ο Μαντέλα πρωτοστάτησε στην ίδρυση της Νεολαίας του Α.Ε.Κ, την Κυριακή του Πάσχα, το 1944.

Η απαρχή της πολιτικής δράσης

Το 1948, διεξήχθησαν εκλογές τις οποίες κέρδισε το Εθνικό Κόμμα. Τότε δικαίωμα ψήφου είχαν μόνο οι λευκοί πολίτες. Το συγκεκριμένο κόμμα, αποτελούνταν απόν εθνικιστές Αφρικάνερς (λευκοί Νοτιοαφρικανοί) και εισήγαγε στη Νότια Αφρική ένα επίσημο σύστημα φυλετικής κατηγοριοποίησης και διακρίσεων – το απαρτχάιντ. Ο διαχωρισμός με βάση τη φυλή υπήρχε στη χώρα από τα πρώτα χρόνια των αποικιών, αλλά πλέον γινόταν επίσημη πολιτική.

Με την εφαρμογή του απαρτχάιντ, οι μαύροι αποκλείστηκαν από την κυβέρνηση, τα βασικά τους δικαιώματα περιορίστηκαν και, με την ψήφιση σωρείας ρατσιστικών νόμων, διασφαλίστηκε ότι η εξουσία θα παρέμενε στα χέρια της λευκής μειοψηφίας.

Την επόμενη χρονιά, το Αφρικανικό Εθνικό Κογκρέσο υιοθέτησε το σχέδιο της Νεολαίας του, που προέβλεπε αγώνα μέσω μποϊκοτάζ, απεργιών, πολιτικής ανυπακοής και άλλων ειρηνικών μεθόδων. Αφιερώνοντας τον περισσότερο από τον χρόνο του στην πολιτική, ο Μαντέλα απέτυχε να πάρει το πτυχίο του από το πανεπιστήμιο του Witwatersrand. Ωστόσο, η επιρροή του στο Α.Ε.Κ αυξανόταν συνεχώς και το 1950 εκλέχθηκε στην προεδρία της Νεολαίας. Την ίδια περίοδο, μελέτησε και επηρεάστηκε από τα κείμενα των Μαρξ, Ένγκελς και Μάο Τσε Τουνγκ, υποστηρίζοντας πλέον τη δημιουργία ενός ενιαίου μετώπου ενάντια στο απαρτχάιντ.

Ο Μαντέλα θεωρούσε αρχικά ότι η μαύρη κοινότητα έπρεπε να κινηθεί μόνη ενάντια στην κυριαρχία των Αφρικάνερς. Κατά τη διάρκεια της Εκστρατείας Αντίστασης του Αφρικανικού Εθνικού Κογκρέσου, που ξεκίνησε το 1952, ο Μαντέλα ανέλαβε ηγετικό ρόλο και οργάνωσε σε όλη τη χώρα διαμαρτυρίες ενάντια στην πολιτική διακρίσεων. Προώθησε, ακόμη, το μανιφέστο γνωστό ως “Χάρτης της Ελευθερίας”, το οποίο επικυρώθηκε, το 1955, από το Κογκρέσο του Λαού.

Το 1953, ο Μαντέλα και ο Όλιβερ Τάμπο άνοιξαν, στη Νότια Αφρική, το πρώτο δικηγορικό γραφείο από μαύρους και προσέφεραν δωρεάν νομικές συμβουλές στα θύματα του απαρτχάιντ. Τον Δεκέμβριο του 1956, μαζί με άλλους 155 ακτιβιστές, ο Μαντέλα κατηγορήθηκε για προδοσία. Η δίκη τους διήρκεσε 5 χρόνια. Αθωώθηκαν όλοι το 1961.

Παράλληλα, η ταχύρρυθμη αύξηση των μελών του Κογκρέσου έφερε και εσωτερικές εντάσεις και το 1959, μία μερίδα ριζοσπαστικών που υποστήριζαν πιο μαχητική αντίδραση ενάντια στην επιβολή του απαρτχάιντ αποσκίρτησαν, δημιουργώντας το Παναφρικανικό Κογκρέσο (ΠΚ).

Μετά την δολοφονία 69 ατόμων από την αστυνομία, σε ειρηνική διαμαρτυρία, ο Μαντέλα αποφάσισε ότι έπρεπε να αλλάξει πολιτική. Παρόλο που αρχικά είχε δεσμευτεί στον δρόμο της ειρηνικής διαμαρτυρίας, το 1961, ίδρυσε σε συνεργασία με το Κομμουνιστικό Κόμμα την μαχητική οργάνωση Umkhonto we Sizwe (Δόρυ του Έθνους), γνωστή και ως MK και υπήρξε ο πρώτος ηγέτης της. Όπως είχε δηλώσει ο ίδιος, «Θα ήταν λάθος και μη ρεαλιστικό αν οι Αφρικανοί ηγέτες συνέχιζαν να κηρύσσουν την ειρήνη, όταν η κυβέρνηση απαντούσε στα ειρηνικά μας αιτήματα με βία».

Η φυλάκιση και η νίκη 

Το 1961, ο Μαντέλα διοργάνωσε τριήμερη εθνική απεργία και τον Ιανουάριο του 1962, ταξίδεψε παράνομα στο εξωτερικό, για να συμμετάσχει σε συνέδριο Αφρικανών ηγετών στην Αιθιοπία, να επισκεφθεί τον εξορισμένο Όλιβερ Τάμπο στο Λονδίνο και να εκπαιδευτεί για ανταρτοπόλεμο στην Αλγερία.

Με την επιστροφή του, συνελήφθη και καταδικάστηκε σε φυλάκιση 5 ετών και τον Ιούλιο του 1963, μετά από επιδρομή της αστυνομίας σε κρησφύγετο, στη Ριβόνια (προάστιο του Γιοχάνεσμπουργκ), βρέθηκαν στοιχεία που τον ενέπλεκαν, μαζί με άλλους 10 ηγέτες του Α.Ε.Κ. σε υποθέσεις σαμποτάζ. Η “Δίκη της Ριβόνια” κράτησε οχτώ μήνες, από το 1963 ως το 1964 και προσέλκυσε διεθνές ενδιαφέρον. Δύο από τους κατηγορούμενους αθωώθηκαν, αλλά ο Νέλσον Μαντέλα και οι υπόλοιποι εφτά καταδικάστηκαν σε ισόβια κάθειρξη, γλυτώνοντας την αγχόνη μόνο λόγω της διεθνούς κατακραυγής. Κατά τη διάρκεια της δίκης, ο Νέλσον Μαντέλα εδραιώθηκε στις συνειδήσεις του πλανήτη ως εικονικό σύμβολο του αγώνα κατά των διακρίσεων.

Παρά τη φυλάκισή του, ο Μαντέλα αποτελούσε ακόμα τον συμβολικό ηγέτη του κινήματος κατά του απαρτχάιντ. Κατάφερε να πάρει πτυχίο νομικής από το Πανεπιστήμιο του Λονδίνου, σπουδάζοντας δι’ αλληλογραφίας, εμψύχωνε τους συγκρατούμενούς του και έβρισκε τρόπους να δημοσιεύει πολιτικές δηλώσεις. Το 1980, ο Όλιβερ Τάμπο ξεκίνησε την εκστρατεία “Απελευθερώστε τον Νέλσον Μαντέλα”, τροφοδοτώντας την αυξανόμενη παγκόσμια κατακραυγή ενάντια στο ρατσιστικό καθεστώς της Νότιας Αφρικής.

Το 1989 ο πρόεδρος Φρέντερικ Βίλεμ ντε Κλερκ, έσπασε τους δεσμούς με τους συντηρητικούς του κόμματός του, διακήρυξε μια αντιρατσιστική Νότια Αφρική και νομιμοποίησε το Αφρικανικό Εθνικό Κογκρέσο. Στις 11 Φεβρουαρίου 1990, διέταξε την απελευθέρωση του Νέλσον Μαντέλα. Μία εβδομάδα αργότερα, μπροστά σε 80,000 κόσμου, στήθηκε μια λαμπρή τελετή εορτασμού της απελευθέρωσής του. Μια μεγάλη μάχη κατά του απαρτχάιντ είχε κερδηθεί. Αλλά ήταν μόνο η αρχή. Ο Νέλσον Μαντέλα ηγήθηκε του ΑΕΚ στις διαπραγματεύσεις με το κυβερνών Εθνικό Κόμμα και τις υπόλοιπες πολιτικές παρατάξεις, για τον τερματισμό της πολιτικής φυλετικών διακρίσεων στη Νότια Αφρική. Για τις συνομιλίες αυτές, Μαντέλα και ντε Κλερκ κέρδισαν το Νόμπελ Ειρήνης του 1993.