Ο άνθρωπος με το γαρύφαλλο

Σήμερα συμπληρώνονται 62 χρόνια από τον θάνατο του Νίκου Μπελογιάννη. Ή μάλλον από την δολοφονία του, ή όπως έχει περάσει στα πρακτικά της ιστορίας από την εκτέλεσή του. Εάν σήμερα κάποιοι στην Ελλάδα κατηγορούν το σύστημα και το κράτος ότι τους κρατά φυλακισμένους για τις ιδέες τους, ίσως θα έπρεπε να γυρίσουν λίγο πίσω και να διαβάσουν. Να δουν τι είναι πραγματικά να φυλακίζεσαι για τις ιδέες σου. Να αγωνίζεσαι για αυτές και στο τέλος να θυσιάζεσαι. Αυτή είναι η ιστορία του Μπελογιάννη, ενός ανθρώπου σύμβολο, του ανθρώπου με το γαρύφαλλο, για τον οποίο γράφτηκαν ποιήματα, φτιάχτηκαν σκίτσα και έγιναν παγκόσμιες διαμαρτυρίες. Για αυτόν που εκτέλεσαν Κυριακή πρωί, ώστε να μην προλάβει να του δοθεί χάρη. Κυριακή, μέρα που δεν εκτελούσαν ούτε οι Γερμανοί.

Καμιά φορά η αγριότητα και η σκληρότητα του αδελφού έθνους είναι χειρότερη από αυτήν που του δείχνει ο εξωτερικός εχθρός. Αλλά, μάλλον αυτό ήταν ο Μπελογιάννης για το κράτος. Ή μάλλον για το παρακράτος, το οποίο ανθούσε και θέριζε στην μετεμφυλιακή Ελλάδα. Η νίκη της δεξιάς στον Εμφύλιο έχει γεμίσει τις φυλακές και τα ξερονήσια με τους νικημένους αριστερούς και το παράνομο τότε ΚΚΕ βρίσκεται σε φάση ανασυγκρότησης και αναδιοργάνωσης. Τότε, καλείται και έρχεται να βοηθήσει ο Νίκος Μπελογιάννης, μια από τις πιο αγαπητές και αναγνωρίσιμες ηγετικές φιγούρες του ΚΚΕ, ο Έλληνας Τσε όπως κάποιοι τον έχουν αποκαλέσει. Περίπου έναν χρόνο μετά τη λήξη του εμφυλίου πολέμου ο Μπελογιάννης και 93 ακόμα σύντροφοί του συλλαμβάνονται και στις 22 Οκτωβρίου 1951 οδηγούνται σε δίκη. Κατηγορούνται για απόπειρα ανασυγκρότησης του ΚΚΕ το οποίο βάση του Αναγκαστικού Νόμου 509/1947 θεωρείται παράνομο, προδοτικό και ξενοκίνητο κόμμα που δρα ενάντια στην εδαφική ακεραιότητα της Ελλάδας. Στις 15 Νοεμβρίου ο πρόεδρος του εκτάκτου στρατοδικείου Αντισυνταγματάρχης Ανδρέας Σταυρόπουλος ανακοινώνει την ετυμηγορία. Ο Νίκος Μπελογιάννης είναι μεταξύ των καταδικασθέντων σε θάνατο.

Η απόφαση προκαλεί διεθνή κατακραυγή και στο εσωτερικό της χώρας το πολιτικό κλίμα φορτίζεται επικίνδυνα. Τρεις μήνες μετά, στις 15 Φεβρουαρίου 1952 η δίκη επαναλαμβάνεται. Την 1η Μαρτίου ο πρόεδρος του Στρατοδικείου Σίμος ανακοινώνει την ετυμηγορία. Εις θάνατον καταδικάζονται ο Νίκος Μπελογιάννης και 7 ακόμα κατηγορούμενοι. Τελικά εκτελούνται οι Νίκος Μπελογιάννης, Δημήτρης Μπάτσης, Ηλίας Αργυριάδης και Νίκος Καλούμενος. Η δίκη και η εκτέλεση του Μπελογιάννη συνέβησαν την περίοδο που ο τότε πρωθυπουργός Νικόλαος Πλαστήρας επιχειρούσε να επιβάλλει πολιτική εθνικής συμφιλίωσης. Στο πρόγραμμά του ήταν η απελευθέρωση των εκτοπισμένων και των πολιτικών κρατουμένων και ενδεχομένως ακόμα και η νομιμοποίηση του ΚΚΕ. Η ενεργοποίηση όμως του νόμου περί κατασκοπείας και η καταδίκη Μπελογιάννη ώθησαν τα πράγματα στα άκρα, δημιουργώντας υπόνοια ότι η όλη υπόθεση υποκινήθηκε από ανώτερους αξιωματικούς, ενδεχομένως και με τη στήριξη των ανακτόρων, ώστε να τορπιλιστεί η κυβέρνηση Πλαστήρα.

Τα γεγονότα λίγο πριν τη σύλληψη και μέχρι την εκτέλεση του Μπελογιάννη εξιστορούνται στην ταινία του Νίκου Τζίμα “Ο άνθρωπος με το γαρύφαλλο”, μια ταινία ορόσημο και εξαίρεση στον ελληνικό κινηματογράφο, μιας και είναι μια πολιτική ταινία. Αξίζει να σταθούμε στο γεγονός αυτό και να ψάξουμε τα αίτια για την έλλειψη ξεκάθαρης και όχι υπονοούμενης πολιτικής αναφοράς στις ταινίες των Ελλήνων δημιουργών. Δεν θα μπορούσαμε να επικαλεστούμε την έλλειψη πολιτικής συνείδησης του Έλληνα, αλλά την ύπαρξη ενός οξυμένου πολιτικού αισθήματος που ένοιωθε ότι μια αντικειμενική τοποθέτηση της τραγωδίας που έζησε ο λαός στην κατοχή και στον εμφύλιο ήταν σχεδόν αδύνατη και αντιεμπορική και αντιδημοκρατική με την παρουσίαση των πραγμάτων από την άποψη της μιας πλευράς. Τρεις βασικές αιτίες θα μπορούσαμε να πούμε εξηγούν αυτό το φαινόμενο, αυτή την αποχή από την πραγματικότητα. Πρώτον η ψυχολογία των θεατών. Η ανάγκη του κοινού να ξεχάσει τα βάσανα και την ταλαιπωρία που πέρασε, το οδήγησε σε ανώδυνα και διασκεδαστικά έργα. Ακόμα και στην αρχαία Αθήνα είχε απαγορευθεί η τραγωδία «Μιλήτου ‘Άλωσις», γιατί θύμιζε στους θεατές «οικεία κακά», δηλαδή τον Πελοποννησιακό Πόλεμο. Η δεύτερη αιτία ήταν η Λογοκρισία και η απαίτηση για μονοσήμαντη εκδοχή και η Τρίτη, το γεγονός ότι οι πραγματικοί πρωταγωνιστές, που θα μπορούσαν να παρουσιάσουν τα γεγονότα της εποχής, όντας στρατευμένοι συμμετέχοντες αυτών των γεγονότων δεν θα μπορούσαν να μετουσιώσουν σε τέχνη το βίωμα τους.

Η ταινία “Ο άνθρωπος με το γαρύφαλλο” όμως, εξιστορεί τα γεγονότα αντικειμενικά, αλλά μονόπλευρα. Παρουσιάζει όλα τα χαρακτηριστικά μιας κοινωνίας υπό κρίση, όπως ήταν αυτή της μετεμφυλιακής Ελλάδας, όπου η νόμιμη εξουσία ήταν ασθενική και αναγνωρίζεται στο πρόσωπο του Μάνου Κατράκη, ο οποίος υποδύεται τον Πλαστήρα. Από την άλλη το παρακράτος, το έκνομο και μακρύ χέρι των εγχώριων και ξένων δυνάμεων είναι αυτό που λύνει και δένει σε μια Ελλάδα που προσπαθεί να σταθεί στα πόδια της. Το πιο χαρακτηριστικό κομμάτι της ταινίας είναι φυσικά η σκηνή της απολογίας του Νίκου Μπελογιάννη, κομμάτια της οποίας περιέχουν τα λόγια του από τα πρακτικά της δίκης και αποτελούν ένα ιστορικό όσο και καλλιτεχνικό ντοκουμέντο για την έβδομη Τέχνη στην Ελλάδα.

Η ταινία έγινε δεκτή με θέρμη από το κοινό καθώς έκοψε πάνω από 600.000 εισιτήρια και ακόμα έξω από τους κινηματογράφους οι ουρές ήταν ατέλειωτες και τα βιβλία με την ιστορία του Μπελογιάννη γίνονταν ανάρπαστα. Όμως οι κριτικοί και όχι μόνο της εποχής είχαν άλλη άποψη. Πριν ακόμα κυκλοφορήσει η ταινία το σενάριο δόθηκε στα κόμματα της Νέας Δημοκρατίας, του ΠΑΣΟΚ, της ΕΔΑ, του ΚΚΕ και του ΚΚΕ εσωτερικού.

Το μόνο κόμμα που έκανε τις περισσότερες διορθώσεις, 42 στον αριθμό ήταν το ΚΚΕ. Μεταξύ άλλων ήθελε να βγει από το σενάριο το κομμάτι όπου ο Ζαχαριάδης είπε ότι οι αριστεροί έχουν τα όπλα παρά πόδας, φράση που όντως ειπώθηκε. Όμως και στο φεστιβάλ Θεσσαλονίκης η ταινία δεν έτυχε θερμής υποδοχής. Χαρακτηριστικό ήταν πως εκείνη τη χρονιά δεν δόθηκε το βραβείο καλύτερου σεναρίου καθόλου, προκειμένου να μην δοθεί στην ταινία «Ο άνθρωπος με το γαρύφαλλο». Το μόνο βραβείο που κατάφερε να αποσπάσει ήταν αυτό της καλύτερης παραγωγής.

Μια πολιτική ταινία. Μια εξαίρεση στον ελληνικό κινηματογράφο. Μια ιστορία ενός ανθρώπου που διάλεξε τον δύσκολο δρόμο, τον δρόμο της ιδεολογίας του και της ελευθερίας του. Σε μια εποχή και σε μια κοινωνία που το διαφορετικό καταδικαζόταν, ο Μπελογιάννης και οι όμοιοι του δεν θέλησαν να καλύψουν τις διαφορετικές τους ιδέες και αρκετές δεκαετίες μετά τα πιστεύω τους έγιναν νόμιμα. Για την υπόθεση Μπελογιάννη εκτός από την εσωτερική αναταραχή και τη συμπαράσταση του κόσμου, στο εξωτερικό έγιναν πολλές κινήσεις και από ανθρώπους του πνεύματος, των τεχνών και της πολιτικής για να δοθεί χάρη στο στέλεχος του ΚΚΕ. Για το τέλος κρατώ το σκίτσο του Πικάσο και το ποίημα του Γιάννη Ρίτσου “Ο άνθρωπος με το γαρύφαλλο” όχι μόνο για την καλλιτεχνική τους αξία, αλλά και ίσως σαν στίγμα στην πιθανή πολιτική καμπή που παίρνει το άρθρο. Όχι δεν είναι όλα θέμα πολιτικής θέσης και παράταξης, είναι και ζήτημα ιδεών και ελευθερίας.

Ο άνθρωπος με το γαρύφαλλο

Αύριο μεθαύριο θα επιστρέψουμε απ’ το μεγάλο πόνο μας στις καθημερινές δουλειές μας,
θα φάμε το ψωμί μας. Το ψωμί είναι νόστιμο
όσο πικρές κι αν είναι οι μέρες μας. Πρέπει να φάμε το ψωμί μας.
Πρέπει να ζήσουμε, να διεκδικήσουμε τη ζωή μας και το δίκιο σας.
Μα και την ώρα που θα τρώμε θα ‘μαστε έτοιμοι. Το ξέρουμε
είναι βαριά η κληρονομιά σου, Μπελογιάννη –
θα τη σηκώσουμε στους ώμους μας.

Συχνά δυσκολευόμαστε, θα δυσκολευτούμε πιότερο –
θα την κρατήσουμε στους ώμους μας.
Η πληγή μας μεγαλώνει μέρα με τη μέρα, το ίδιο κι η πίστη μας.

Θα φέρουμε την κληρονομιά σου στους ώμους μας,
ως την πόρτα του ήλιου, Μπελογιάννη.

Καλημέρα αδέλφια μου
Καλημέρα ήλιε
Καλημέρα κόσμε.

Ο Μπελογιάννης μάς έμαθε άλλη μια φορά
πώς να ζούμε και πώς να πεθαίνουμε.

Μ’ ένα γαρύφαλλο ξεκλείδωσε όλη την αθανασία.
Μ’ ένα χαμόγελο έλαμψε τον κόσμο για να μη νυχτώνει.

Καλημέρα σύντροφοι
Καλημέρα ήλιε
Καλημέρα Μπελογιάννη.