Σαλβαδόρ Νταλί: Η μόνη διαφορά ανάμεσα σε εμένα και έναν τρελό είναι πως εγώ δεν είμαι τρελός

25 χρόνια έκλεισαν την περασμένη Κυριακή από τον θάνατο του Σαλβαδόρ Νταλί. Γεννημένος σε μια μικρή πόλη της Ισπανίας στις 11 Μαίου του 1904, ο Νταλί (Salvador Felip Jacint Dalí Domènech) αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους σουρεαλιστές ζωγράφους.

Ξεκίνησε να ζωγραφίζει από τα έξι του, ενώ στα 13 του είχε ήδη ένα μικρό ατελιέ. Τα πρώτα μαθήματα ζωγραφικής τα παρακολούθησε στη Δημοτική σχολή σχεδίου της πόλης του. Στα 12 του ήρθε για πρώτη φορά σε επαφή με τη μοντέρνα ζωγραφική, καθώς επισκέφθηκε τον καλλιτέχνη Ramon Pichot, στην πόλη Καδακές. Τρία χρόνια αργότερα, ο Σαλβαδόρ Νταλί συμμετείχε στη δημόσια έκθεση του Δημοτικού Θεάτρου του Φιγκέρες, το 1919. Ο θάνατος της μητέρας του το 1921 τον σημάδεψε ιδιαίτερα τόσο λόγω του ιδιαίτερου δεσμού μαζί της όσο και επειδή ο πατέρας του, στη συνέχεια, παντρεύτηκε την αδελφή της, γεγονός που ο γιος ποτέ δεν αποδέχτηκε.

Το 1922, ο νεαρός Νταλί έγινε δεκτός στην Ακαδημία των Τεχνών στη Μαδρίτη. Παράλληλα συμμετείχε ενεργά σε μια ομάδα νέων διανοουμένων, δύο εκ των οποίων ήταν ο Φρεντερίκο Γκαρθία Λόρκα και ο Λουίς Μπουνιουέλ. Με τον πρώτο έγιναν πολύ καλοί φίλοι, πράγμα που διαπιστώνεται και στην αμοιβαία αναφορά του ενός στον άλλο στα έργα τους. Αργότερα, βέβαια, ο Νταλί συνεργάστηκε με τον Μπουνιουέλ στην ταινία του δευτέρου, «Ανδαλουσιανός Σκύλος», συμβάλλοντας ιδιαίτερα στο σουρεαλιστικό της σενάριο.

Κατά τη διάρκεια των σπουδών του στη Μαδρίτη, ο Νταλί ανέλαβε ηγετικό ρόλο την ομάδα των διανοουμένων. Παράλληλα, δημιουργούσε ιδιαίτερες εντάσεις αρνούμενος να εξεταστεί και επαναστατώντας εναντίον της σχολής, με αποτέλεσμα να περάσει από πειθαρχικό και να αποβληθεί για έναν χρόνο. Αργότερα φυλακίστηκε για πάνω από 1 μήνα για αναρχισμό.

Την δεκαετία 1920 – 1930, η πορεία του καλλιτέχνη χαράζεται από πολλά σημαντικά γεγονότα: την πρώτη έκθεση έργων του στη Βαρκελώνη το 1925, τη γνωριμία του με τον Πικάσο στο Παρίσι την επόμενη χρονιά, την ένταξή του στους Σουρεαλιστές το 1928 και, βέβαια, τη γνωριμία του με την μελλοντική σύζυγο και μούσα του, Γκαλά (Ελένα Ντμτρίεβνα Ντελούβινα Ντιακόνοβα), το 1929. Επρόκειτο για την πρώτη γυναίκα με την οποία είχε ερωτικές σχέσεις ο Νταλί, ο οποίος στην εφηβεία του βασανιζόταν από μεγάλο κόμπλεξ για την σεξουαλική ανικανότητά του.

Στις αρχές της δεκαετίας του 1930, ο Νταλί επινόησε επιπλέον την Παρανοϊκο-κριτική μέθοδο, όπως ο ίδιος την αποκαλεί, που αποτελεί ένα είδος σουρεαλιστικής τεχνικής με σκοπό την πρόσβαση στο ασυνείδητο προς όφελος της καλλιτεχνικής δημιουργίας. Παράλληλα, ήρθε σε επαφή με τον κυβισμό, αλλά και με το ριζοσπαστικό κίνημα του ντανταϊσμού, το οποίο θα επηρεάσει σημαντικά το έργο του σε όλη τη διάρκεια της ζωής του.

Το 1932, ο καλλιτέχνης  γνώρισε μεγάλη επιτυχία με τη συμμετοχή του στην πρώτη μεγάλη σουρεαλιστική έκθεση στην Αμερική. Λίγο αργότερα, όμως, ο Αντρέ Μπρετόν τον διέγραψε από το σουρεαλιστικό κίνημα λόγω των πολιτικών θέσεων του, καθώς υπήρχαν υπόνοιες ότι ο Νταλί υποστήριζε τον Φράνκο. Ο ίδιος είχε δηλώσει ότι δεν έχει πολιτική θέση, ότι είναι αναρχικός, αλλά και μοναρχικός, όμως σε μεταφυσικό επίπεδο και όχι σε πολιτικό.

Περίπου δέκα χρόνια αργότερα χρονολογείται η έναρξη της κλασικής περιόδου του Νταλί (1941-1989). Την περίοδο εκείνη ο καλλιτέχνης ασχολήθηκε με μεγάλα θέματα της δυτικής παράδοσης, με την συμπαράσταση της Γκαλά. Μετά τον θάνατό της, το 1982, ο Νταλί έπεσε σε κατάθλιψη και έκανε απόπειρα αυτοκτονίας. Τελικά, πέθανε από καρδιακό επεισόδιο το 1989 στην πόλη που γεννήθηκε. Ο τάφος του βρίσκεται μέσα στο Μουσείο του στο Φιγκέρες.

Μερικά πολύ σημαντικά έργα του:

«Ο μεγάλος αυνανιστής», 1929

Ο μεγάλος αυνανιστής

Πρόκειται για έναν από τους πιο διάσημους πίνακες του. Αποτελεί μια αυτοπροσωπογραφία του που συμπεριλάμβανε το σύμβολο του τρόμου του: Μιαν ακρίδα σε αποσύνθεση. Πράγματι, ο Νταλί στην εφηβεία του γινόταν αντικείμενο χλευασμού, λόγω της εντομοφοβίας του, από τους συμμαθητές του, οι οποίοι του πετούσαν ακρίδες.

«Η επιμονή της μνήμης», 1931

η επιμονη της μνημης

Αποτελεί, ίσως, το διασημότερο σουρεαλιστικό έργο γενικώς και σίγουρα το έργο που τον καθιέρωσε. Η σκηνή που απεικονίζεται είναι η πραγματική έρημος κοντά στην Καταλονία της Ισπανίας, όπου έμενε ο Νταλί. Τα ρολόγια που λιώνουν αντιπροσωπεύουν το χάσιμο της σημασίας του χρόνου στα όνειρα ή στο υποσυνείδητο. Στο κέντρο σχεδόν του πίνακα βρίσκεται κάτι σαν ψάρι ή έμβρυο ή άλογο σε στάση αποσύνθεσης ή ύπνου. Τα μυρμήγκια που περπατούν πάνω στο ρολόι αντιπροσωπεύουν τη φθορά του χρόνου.

 

«Απαλή κατασκευή με βρασμένα φασόλια (προαίσθημα εμφυλίου πολέμου)», 1936

Απαλή κατασκευή με βρασμένα φασόλια (προαίσθηση εμφυλίου πολέμου)

Εδώ ο καλλιτέχνης δείχνει ένα ενιαίο σώμα να αυτοδιαμελίζεται. Το σώμα αυτό αποτελεί μια παρομοίωση της Ισπανίας, πατρίδας του καλλιτέχνη, όπου το 1936 ξέσπασε εμφύλιος πόλεμος. Ο πίνακας δημιουργήθηκε έξι μήνες πριν το ξέσπασμα του πολέμου. Το γεωμετρικό «τέρας» που απεικονίζεται παρομοιάζει τα επερχόμενα δεινά του εμφυλίου.

«Η μεταμόρφωση του Νάρκισσου», 1937

η μεταμορφωση του Ναρκισσου

Εδώ αναδεικνύεται η πλήρης υποταγή του ήρωα στη λατρεία του ειδώλου του. Η φιλαρέσκεια του όμορφου νέου τον έχει συντρίψει και το μαρτύριό του μοιάζει ανυπόφορο και αδιέξοδο. Στα δεξιά, το λουλούδι (νάρκισσος) προβάλει από ένα σπασμένο αυγό, το οποίο κρατά ένα υπερφυσικό σε μέγεθος χέρι, σηματοδοτώντας το τέλος του μαρτυρίου του ήρωα. Τα μυρμήγκια αποτελούν σύμβολα της αποσύνθεσης. Για να ενισχυθεί αυτή η έννοια, προστίθεται στο έργο ένα τσακάλι που καταβροχθίζει ένα σφάγιο, προμηνύοντας τον επερχόμενο θάνατο. Σε ένα βάθρο στα δεξιά, βλέπουμε ένα άγαλμα του Νάρκισσου σε μικρή κλίμακα να αυτοθαυμάζεται, ενώ στο βάθος με δυσκολία διακρίνουμε την εικόνα του χεριού να επαναλαμβάνεται σε ένα κενό χώρο πίσω από τα βουνά.

«Γαλάτεια από σφαίρες», 1952

Γαλάτεια από σφαίρες

Πρόκειται για μια από τις πολλές προσωπογραφίες της Γκαλά. Προσωποποιεί τη στροφή του Νταλί προς το μυστικισμό αλλά και προς τα επιτεύγματα της Πυρηνικής Φυσικής. Συντίθεται από υπόλευκες, γαλαζωπές, ωχροειδείς, διαφανείς σφαίρες που άλλοτε μετατρέπονται σε μαλάκια κι άλλοτε σε κοχύλια. Αποτυπώνει την πρόθεση του Νταλί να συνδέσει τον εσωτερικό κόσμο των συναισθηματικών του εικόνων με τον εξωτερικό κόσμο των εικόνων της επιστημονικής διαιρετότητας της ύλης.

«Νεαρή παρθένα αυτοσοδομιζόμενη με τα κέρατα της δικής της αγνότητας», 1954

Νεαρή παρθένα αυτοσοδομιζόμενη με τα κέρατα της δικής της αγνότητας

Στον πίνακα αυτόν διαφαίνεται η συνήθεια του Νταλί να υπερβάλλει στην αναπαράσταση της γυναικείας μορφής. Βασικό θέμα του έργου είναι, βέβαια, η σεξουαλική νύξη: τα κέρατα που αιωρούνται πάνω από την γυναίκα έχουν σαφώς φαλλικό σχήμα, ενώ ο τίτλος του έργου αποτελεί άμεση ένδειξη του επιθετικού σεξουαλικού τόνου του καλλιτέχνη.