Αφρική: Η τέχνη του πόνου

Διάβασα πρόσφατα ένα άρθρο των New York Times σχετικά με την αφρικανική τέχνη, το οποίο μου κίνησε σε μεγάλο βαθμό την περιέργεια. Με αφετηρία τους σύγχρονους Κενυάτες μουσικούς, Just a Band, οι NYT μιλούν για το πώς η εξάπλωση του διαδικτύου αλλά και της δημοκρατίας συνετέλεσαν στην εμφάνιση και την ακμή νέων Αφρικανών καλλιτεχνών.

Βέβαια, η αφρικανική τέχνη, αν και είναι ίσως από τις περισσότερο ανεξερεύνητες, δεν άκμασε πρόσφατα. Αντιθέτως, υπάρχουν σπουδαία ευρήματα – ιδιαίτερα αυτά της αφρικανικής γλυπτικής χρονολογούνται 6.000 χρόνια πριν – και, μάλιστα, η τέχνη αυτή επηρέασε ιδιαίτερα  τα μοντέρνα καλλιτεχνικά κινήματα  τόσο στην Ευρώπη όσο και σε ολόκληρη την Δύση.

african masks

Αυτό που θέλω να προσθέσω εδώ, είναι ότι η σύγχρονη αύξηση και εξάπλωση των Αφρικανών καλλιτεχνών ναι μεν σχετίζονται και με την ταυτόχρονη εδραίωση περισσότερο δημοκρατικών θεσμών σε μια ταλαιπωρημένη ήπειρο, αλλά δεν πρέπει να αγνοείται το ότι οι τέχνες τους – και τα θέματα που τις συναποτελούν – πηγάζουν από το ίδιο το γεγονός ότι μιλάμε για έναν τόπο ταλαιπωρημένο!

Αν πάρουμε το παράδειγμα των Just a Band από το Ναϊρόμπι, θα διαπιστώσουμε ακριβώς αυτό. Πρόκειται για ένα συγκρότημα που σε πολλά βιντεοκλίπ του διακρίνουμε την  ειρωνεία, τη  βία, τον  σουρεαλισμό. Μάλιστα, στο βιντεοκλίπ ενός από τα πιο διαδεδομένα τραγούδια τους, το “Matatizo”, οι Just a Band παρουσιάζουν τους θαλάμους βασανιστηρίων στο υπόγειο του Nyayo House της Κένυας.

Οι θάλαμοι αυτοί άρχισαν να λειτουργούν στις αρχές της δεκαετίας του ’80. Το Nyayo House είχε πάρει το όνομά του – ειρωνικά – από την υποτιθέμενη φιλοσοφία του τότε πρωθυπουργού της Κένυας, Daniel arap Moi, σχετικά με την ειρήνη, την αγάπη και την ενότητα. Κατά τη διάρκεια της πρωθυπουργίας του Moi, ενδείξεις σχετικές με την ύπαρξη των θαλάμων βασανιστηρίων απορρίπτονταν ως αναληθείς από τις αρχές, μέχρι την τελική αποκάλυψη της αλήθειας, όταν οι πόρτες των θαλάμων βασανιστηρίων άνοιξαν διάπλατα για το κοινό.

Επιστρέφοντας στους Just a Band, είναι άξιο ενδιαφέροντος το γεγονός ότι δεν σταμάτησαν με το προκλητικό βιντεοκλίπ του “Matatizo”, αλλά δημιούργησαν έναν αγώνα για την γνωστοποίηση του θέματος. Ανέβασαν, μάλιστα, στο YouTube έναν σύνδεσμο με μία 77σέλιδη έκθεση των θυμάτων των βασανιστηρίων υπό τον Daniel arap Moi. Σχετικά με αυτό, οι NYT σχολιάζουν ότι «η δημιουργία ενός πολιτικού βίντεο θα ήταν αδύνατη υπό τον κ. Moi , που κυβέρνησε με σιδερένια πυγμή τη χώρα για περισσότερες από δύο δεκαετίες». (Άλλωστε, το συγκρότημα σχηματίστηκε το 2003, ένα χρόνο μετά την παραίτηση του Moi). Όμως, θα ήταν αδύνατο να δημιουργήσουν ένα τέτοιο βίντεο, αν δεν είχαν ζήσει οι ίδιοι υπό το καθεστώς ενός τέτοιου σκληρού και καταπιεστικού ηγέτη!

african art kenya

Δεν είναι τυχαίο, άλλωστε, ότι , γενικότερα, πολλοί άνθρωποι που έχουν βιώσει ιδιαίτερα δύσκολες συνθήκες ζωής, είτε προσωπικό πόνο είτε αντίστοιχες μορφές ανελευθερίας, όταν, τελικά, λυτρώνονται από αυτές, τείνουν να εκτονώσουν τα δυσάρεστα βιώματά τους με την τέχνη. Το «τραύμα» και η δημιουργικότητα είναι δύο έννοιες άμεσα συνυφασμένες, λες και γυρίζουν σε έναν κύκλο: φεύγει η μία, έρχεται η άλλη.

Και η Αφρική είναι μία ιδιαίτερα «τραυματισμένη» ήπειρος. Αρκεί να αναλογιστεί κανείς την αποικιοκρατική εισβολή αλλά και τις φυλετικές διαμάχες μεταξύ της λευκής μειονότητας και της μαύρης πλειοψηφίας που έπαιξαν σημαντικό ρόλο στην ιστορία και την πολιτική της Νότιας Αφρικής, ιδιαίτερα σε ό,τι αφορά στο απαρτχάιντ (1948). Μετά από όλα αυτά, ο αφρικανικός πολιτισμός και τα αφρικανικά έθιμα όχι μόνο δεν υποχώρησαν, αλλά, τελικά, ενδυναμώθηκαν, αποδεικνύοντας την ανθεκτικότητα που είχε αποκτήσει ο αφρικανικός λαός.

Mandela

Τις δεκαετίες μετά την ανεξαρτησία, παρατηρούνται διαδοχικά κύματα της αφρικανικής τέχνης, που έχουν φθάσει πολύ πέρα ​​από τις ακτές της ηπείρου, στα οποία βοήθησε, βέβαια, η επέκταση των αφρικανικών οικονομιών και η έκρηξη του Διαδικτύου. Στον σύγχρονο πολιτισμό της Αφρικής διαφαίνονται διαρκώς «σημάδια» του παρελθόντος, όπως για παράδειγμα τα θέματα που επιλέγονται στην τέχνη ή ο εορτασμός της 50ης επετείου ανεξαρτησίας. Επιπλέον, το blog africasacountry.com ισχυρίζεται, μεταφορικά, ότι η Αφρική είναι χώρα, επιδιώκοντας την νοητική απελευθέρωση από τα σύνορα μεταξύ των κρατών.

Έτσι διαπιστώνεται ότι, σε μια χώρα όπως η Αφρική, που χαρακτηρίζεται από αντιφάσεις και σημαντικά ζητήματα στην κοινωνική, οικονομική και πολιτική σφαίρα, η τέχνη γίνεται ο καλύτερος τρόπος όχι μόνο για να ξεφύγει κανείς από την πραγματικότητα, αλλά και για να την αντιμετωπίσει, να την απορροφήσει, να την κατανοήσει και, τελικά, να την επικρίνει.