Αντρέι Ζαχάρωφ: Ο άνθρωπος πίσω από το βραβείο

Ο Αντρέι Ζαχάρωφ έχει συνδεθεί με την ελευθερία της σκέψης, την μάχη κατά της καταπίεσης και του αυταρχισμού και την υπεράσπιση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Κι όμως, το όνομά του και η ιστορία του δεν είναι γνωστά σε πολλούς.

Ο Αντρέι Ζαχάρωφ, Σοβιετικός πυρηνικός φυσικός και αντιφρονούντας, θεωρούνταν πρωτοπόρος της εποχής του. Εργάστηκε εκτενώς πάνω στο πυρηνικό πρόγραμμα της Σοβιετικής Ένωσης γεγονός που του δημιούργησε ανησυχίες για την απειλή ενός πυρηνικού πολέμου. Ο προβληματισμός του για τις ηθικές και πολιτικές επιπτώσεις της δουλειάς του τον μετέτρεψαν σιγά σιγά  σε ακτιβιστή και αντιφρονούντα. Η βασική αλλαγή στη στάση του Ζαχάρωφ απέναντι στο σοβιετικό καθεστώς ήρθε στο αποκορύφωμα του Ψυχρού πολέμου όταν η αντιπυραυλική ασπίδα έγινε σημείο διαμάχης μεταξύ ΗΠΑ-ΕΣΣΔ. Προσπαθώντας να προλάβει τις καταστάσεις ο Ζαχάρωφ έγραψε ένα γράμμα στη σοβιετική ηγεσία ζητώντας να σταματήσει από κοινού το πρόγραμμα δημιουργίας της αντιπυραυλικής ασπίδας. Το σοβιετικό καθεστώς όμως απέρριψε το γράμμα του  κι από τότε ο Ζαχάρωφ έγινε στόχος της κυβέρνησης αλλά και των σοβιετικών media τα οποία ξεκίνησαν μια  καμπάνια μίσους εναντίον του.

Από εκεί κι έπειτα έγινε ένας από τους σκληρότερους επικριτές του σοβιετικού καθεστώτος, δίνοντας διαλέξεις υπερασπιζόμενος τα ανθρώπινα δικαιώματα κι απαιτώντας την απελευθέρωση των πολιτικών κρατουμένων. «Η πνευματική ελευθερία είναι απαραίτητη στην ανθρώπινη κοινωνία. Η ελευθερία να λαμβάνεις και να παρέχεις πληροφορίες, η ελευθερία να υπάρχει αντίλογος και λεκτική διαμάχη χωρίς τον φόβο και τη στενόμυαλη σκέψη, η ελευθερία απαλλαγμένη από την καταπίεση του  κράτους, τη λογοκρισία και τις προκαταλήψεις».

Το 1975 του απονεμήθηκε το βραβείο Νόμπελ ωστόσο δεν το παρέλαβε ο ίδιος καθώς δεν του επετράπη η έξοδος από τη χώρα. Το 1980 αντιτάχθηκε στην σοβιετική παρέμβαση στο Αφγανιστάν γεγονός που τον οδήγησε στην εξορία κάτω από την αυστηρή παρακολούθηση της αστυνομίας. Απελευθερώθηκε το 1986 και εκλέχθηκε στο νέο κοινοβούλιο, το Κογκρέσο Λαϊκών Αντιπροσώπων.

Το βραβείο Ζαχάρωφ

Το 1985 κι όταν αυτός  βρισκόταν ακόμα στην εξορία, το Ευρωκοινοβούλιο για να τον τιμήσει καθιέρωσε το βραβείο Ζαχάρωφ για την Ελευθερία της Σκέψης. Εμπνευσμένο από τον δικό του αγώνα για την υπεράσπιση των κοινωνικών και πολιτικών δικαιωμάτων, το βραβείο απονέμεται κάθε χρόνο σε ανθρώπους που έχει υψώσει το ανάστημά τους απέναντι σε αυταρχικά καθεστώτα κι έχουν πολεμήσει για τις θεμελιώδεις ελευθερίες, όπως η ελευθερία της σκέψης και της έκφρασης.

Ανάμεσα στους παλαιότερους νικητές βρίσκονται άνθρωποι που σχεδόν όλοι έχουν πληρώσει το τίμημα για την αφοσίωσή τους στην υπεράσπιση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Πολλοί έχουν  βρεθεί στην εξορία ή στη φυλακή, έχουν στερηθεί οι ίδιοι τα δικαιώματά  τους ενώ σε κάποιες περιπτώσεις έχουν υποστεί βασανιστήρια. Η λίστα των  νικητών περιλαμβάνει εμβληματικές φιγούρες όπως ο Νέλσον Μαντέλα, ο Ιρανός σκηνοθέτης Τζαφάρ Παναχί και η Ιρανή ακτιβίστρια δικηγόρος Νασρίν Σοτουντεχ, η γιατρός Τασλίμα Νασρίν από το Μπαγκλαντές αλλά και οργανώσεις όπως η Ένωση Λευκορώσων Δημοσιογράφων.

Το βραβείο Ζαχάρωφ για το 2013, που πρόκειται να απονεμηθεί τον Οκτώβριο μαζί με το ποσό των 50.000 ευρώ, διεκδικούν επτά υποψήφιοι. Επικρατέστεροι θεωρούνται η Μαλάλα Γιουσουφζάι, η Πακιστανή μαθήτρια που δέχτηκε επίθεση από τους Ταλιμπάν καθώς γυρνούσε από το σχολείο, και ο Έντουαρντ Σνόουντεν, ο άνθρωπος που αποκάλυψε τις απόρρητες πληροφορίες σχετικά με τις παρακολουθήσεις της Εθνικής Υπηρεσίας Ασφάλειας (NSA) των ΗΠΑ. Άλλοι υποψήφιοι είναι ο Εσκιντέρ Νέγκα και η Ρειγιότ Αλεμού, Αιθίοπες δημοσιογράφοι που βρίσκονται  στη φυλακή εξαιτίας της επικριτικής τους αρθρογραφίας για την κυβέρνηση, οι Λευκορώσοι Μικόλα Στατκέβιτς, Άλες Μπιαλάτσκι και Έντουαρντ Λομπάου, ως εκπρόσωποι όλων των πολιτικών κρατουμένων στη χώρα τους, ο Ρώσος επιχειρηματίας Μίκαελ Κοντορκόφσκι, ο οποίος κατηγόρησε τον πρόεδρο Πούτιν για κρατική διαφθορά, ο «όρθιος άνθρωπος» Ερντέμ Γκιουντούζ από τις πρόσφατες διαδηλώσεις στην Τουρκία αλλά και το πρόγραμμα του CNN για την δουλεία (The CNN Freedom Project: Ending Modern-Day Slavery).